Kayakapı

Kayakapi məhəlləsi, Türkiyənin Ürgüp şəhərində, Esbelli adlı təpənin şimal-şərq yamacında yerləşən tarixi bir ərazidir. Burada Müqəddəs Yəhya Rusiya (Yuhannes) evini də daxil olmaqla, yerli və monumental memarlıq nümunələri çoxdur. 1980-ci illərdən sonra tərk edilmiş, yarı-ruinlər və təbii mənzərəli Kayakapi indi turizm üçün inkişaf etdirilir.

Təbii Mühit

Kayakapi məhəlləsinin yerləşdiyi coğrafi kontekst yarı-dağlıq mənzərə və vulkanik tüf, ponçik və bazalt qayaları ilə xarakterizə olunur. Anadolunun bu bölgəsində unikal şəkildə tapılan peri bacaları və qayaya oyulmuş evlər ənənəsi bu xüsusi növ yumşaq tüf daşının təbiətinin nəticəsidir.

Əyalətin ən önəmli çayı Kızılırmak (Halys) dir, ona Hodul Dağından (1.949m) axan ikinci dərəcəli çaylar qoşulur; bunlar arasında Damsa çayı da bölgənin yeganə gölü və Ürgüpün yerləşdiyi vadinin mövqeyidir.

Bölgəni sərt daxili iqlim hökm edir, mövsümi və gündüz‑gecə temperatur fərqləri 20 °C‑dən çoxdur. Lakin bu fərqlər mağaralarda və yeraltı şəhərlərdə təxminən 3‑4 °C-dir, bu da şərab və limon üçün təbii saxlanma məkanları yaradır. Ürgüp və ətrafının təbii vegetasiyası çöl bitkiləri, bağçalar və üzüm bağlarından ibarətdir; həm də bəzi nəm və quru kənd təsərrüfatı sahələri Ürgüp ətrafında mövcuddur. Dağlarda köhnə meşə ağaclarının qalıqları istisna olmaqla, az sayda meşə sahəsi müşahidə olunur.

Arxeoloji İrs

Ürgüp və bölgənin tarixi inkişafı eramızdan əvvəl 1800‑1200-cü illərə, Hitit dövrünə qədər uzanır və Frig, Fars, Roma və Bizans dövrlərindən Selçuklu və Osmanlı imperiyalarına qədər davam edir. Farslar tərəfindən “gözəl atların yeri” adlandırılan bu ərazi, Bizans İmparatorluğunda ikonoklazma dalğasından qaçan erkən xristianlar və daha sonra 8‑9-cu əsrlərdə ərəb hücumlarından qaçanlar tərəfindən oyulmuş qayaya oyulmuş sığınacaqları ilə məşhurdur. Bu bölgənin 1‑2-ci əsrlərdə xristian icmalarının ortaya çıxması ilə missiya mərkəzi kimi istifadə edildiyi, Ürgüp‑Göreme‑də bir çox kilsə və monastırların tikintisinə səbəb olduğu, hazırda Tarixi Milli Park olan və qonşu ərazilərdə də bu cür həyatın yayılmış olduğu düşünülür. Nevşehir, Ihlara və Soğanlı bu cür həyatın üstünlük təşkil etdiyi üç vadidir. Kapadokiyada təxminən 200 yeraltı şəhərdən 45-i Nevşehir əyalətində yerləşir.

Erkən Roma – erkən Bizans dövrünə aid vacib bir tapıntı, bölgədə ilk dəfə kəşf edilən çox böyük döşəmə mozaikası və bina kompleksi, Nevşehir Muzeyi rəsmilərinin 2002-ci ilin əvvəllərində Şahin Efendi (Söviş) kəndində, Soğanlı Vadisin yaxınlığında aşkara çıxarmasıdır.

Daha sonrakı dövrlərdən Rükneddin Kılıç Aslan və Altıkapılı Mausoleyləri (Türbe) qeyd edilməlidir. Bu bölgədəki vacib İslam abidələrindən biri Damsa kəndindəki Taşkınpaşa Kompleksi (Külliye)dir, Karamanoğlu Bəyliyi dövründən bəri mövcud olduğu bilinməkdədir.

19-cu əsrdə Mustafapaşa (Sinasos), Derinkuyu (Malekopia) və Ürgüp kimi Kapadokya məskunlaşmalarının Osmanlı İmperiyasının Anadolu Yunan vətəndaşlarının sıx populyasiyasına ev sahibliyi etdiyi diqqətəlayiqdir. Bunun sübutu olaraq bölgədə bu gün bir çox kilsələr mövcuddur.

Ürgüp məskuniyyəti, ya da ən qədim tanınan adı ilə Müqəddəs Prokopios, Tomisos (bu gün Damsa) çayının vadisində dik qayalara oyulmuş mağara evləri ilə kiçik bir şəhər kimi təsis edilmişdir. Əsas tarixi məkan, Ürgüpdə məskunlaşmanın mərkəzi olan və Esbelli kimi də tanınan qayalıq formasıdır. O, yerə oyulmuş və ya yerli daşlarla tikilmiş digər binaların qalıqları və yaşayış məntəqələri ilə əhatə olunmuşdur, bunların bir hissəsi Kayakapi Qonşuluğunu təşkil edir.

Nəqliyyat və Məskunlaşma Sistemi

Bu gün, Nevşəhirdən 17 km şərqdə yerləşən Ürgüp, təbii oyulmuş topoqrafik formaları, yeraltı şəhərləri və qayalıq kilsələri ilə böyük bir turizm mərkəzidir. Şəhər Nevşəhər – Kayseri magistralı üzərində yerləşir və Avanos, Ortahisar, Uçhisar və Göreme kimi kiçik mərkəzlərə çatdıran inkişaf etmiş nəqliyyat sisteminə də malikdir, çünki onun iqtisadi və sosial əlaqələri qarşılıqlı təsirlidir. Ürgüpdə müntəzəm avtobuslar və gündəlik / ixtisaslaşmış turlar var, əsasən səyahət agentlikləri tərəfindən üstünlük verilən bir məkan olduğu üçün. Şəhərin şimalından keçən dairəvi yol qismən tamamlanıb və şəhərin şərq və şimal-şərq hissələrində, Damsa Çayı düzənlikləri və Kayseri yolundakı təpələr istiqamətində şəhər inkişafı davam edir. Son planlaşdırma işlərində (Layihə İnkişafının Fonunu baxın) şəhər alt-mərkəzlərinin çatışmazlığı tanınmışdır. Kiçik ölçülü sənaye sahələrini şəhərin kənarına yavaş-yavaş köçürmək üçün yeni qaydalar gətirilib.

İcra Planında şəhərin 25 hektarına qədər turizm sahələri elan olunmuş olmasına baxmayaraq, lazım olan maliyyənin həddindən artıq olması səbəbindən investisiyalar yalnız bu sahənin yarısında həyata keçirilə bilmiş və son zamanlarda dayanma nöqtəsinə gəlmişdir. Son illərdə, ziyarətçi yerləşdirilməsi əsasən yaşayış məntəqələrində kiçik ölçülü müəssisələr vasitəsilə təmin olunmuşdur.

Kalpaklı Kaya Təbii Sahəsi, geniş sərhədləri ilə Esbelli Qaya yerləşdiyi bölgədədir və planlaşdırma layihələri zamanı şəhərin makro formasına təsir göstərə bilən vacib istinad nöqtəsi kimi müəyyən edilir.

Texniki baxımdan su və kanalizasiya strukturları kifayətdir. Turizm Nazirliyi tərəfindən qurulmuş və idarə olunan bir emal zavodu mövcuddur. Ev təsərrüfatlarından çıxan tullantılar emal olunur və Damsa Çayına yönəldilir.

Yaşayış Toxuması və Memarlıq Xüsusiyyətləri

Kayakapi Layihəsi 157 bina və təxminən 23,5 hektar sahəni əhatə edən 255 hissədən ibarətdir.