Kő Hole

Kő-lik Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Vértes dağlarında, Csákvárdakı bir mağaradır. 10 m hündürlüyündəki böyük giriş artıq uzaqdan asanlıqla görünsə də, məskunlaşmanın daxili hissəsinin bir çox nöqtəsindən yaxşı görür. Mağaraya yer verən vadinin adı Kő-lik (Kő-lik-völgy) adından götürülüb.

Təsvir

Csákvárın kənar ərazisində, xüsusi qorunan sahədə yerləşir mağara. Csákvárın mərkəzindən Ny-yə, Kő-lik-völgyin şərq tərəfinin şaquli kərpic divarında mağaranın 10 m hündürlüyündə, möhtəşəm girişi var. Mağara girişi artıq uzaqdan asanlıqla görünsə də, vadinin adı Kő-lik olduğu üçün bu ad alıb. Vadi ən böyük mağarasını ehtiva edir. Mağara girişi 1,8 m enində, 10 m hündürlüyündə, təbii, çatlaq şəklində və yüksələn ox istiqamətindədir. Kő-lik-völgyin 6-cı nömrəli boşluğu Kő-likdən Ny-yə, təxminən 10 m məsafədə yerləşir. Kő-likə qarşı yönələn kiçik yan vadinin üstünə Kő-lik-völgyin 8-ci nömrəli boşluğunun girişi yerləşir. Kő-likə qarşı, vadidə bir az yuxarıda Kő-lik-völgyin 9-cu nömrəli boşluğu var.

Kő-lik-völgydə uzanan tədris yolu ilə ən sadə şəkildə yaxınlaşmaq mümkündür, bu yol mağara girişinin altına aparır. Buradan köhnə təsvirlərə görə, dik dağ yamacında girişə doğru yaxşı bir yol var idi, lakin bu günə qədər tamamilə itmişdir. Bunun səbəbi 2002–2003-cü illərdə baş verən böyük çöküntüdür, bu da mağaradan K-yə uzanan qayalı divarda baş verib və ətrafı tamamilə dəyişdirmişdir. Hal-hazırda yalnız hərəkət edən qalıqlar və böyük yıxılmış daş blokları arasında mağaraya çatmaq mümkündür, lakin daimi çöküntü təhlükəsi səbəbindən yol bir qədər təhlükəlidir. Yolun tərk edilməsi lövhə ilə qadağan olunmuşdur. Çöküntüyə baxmayaraq boşluq zədələnməmişdir.

Trias dövri dolomitbreksdə həllolma, sonra dondurulma nəticəsində yaranan çatlaq mağara girişdən başlayaraq çox yüksəlir, bunun və demək olar ki, üfüqi tavanın sayəsində mağaranın şaquli şəlaləsi getdikcə aşağı düşür, lakin orta (1,5 m) enişi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmir. Mağarada çoxlu paxla daşı müşahidə olunur, divarlara isə bir neçə yerdə alqalar yerləşib. Mağarada böyük yamac səbəbindən doldurma yoxdur. Çatlağın sonunda dar bir çıxışla kiçik bir oyunca da girilə bilər, bu da mağaranın sonunu təşkil edir. Mağaranın üstündəki qaya təbəqəsinin qalınlığı çox kiçik olduğu üçün yağış zamanı dövri damcılar boşluqda yaranır. Lisenziya və mağara gedişi əsas avadanlığı olmadan da gəzilə bilər, lakin oyunca və mağaranın ən arxa hissəsini görmək üçün lampa lazımdır.

1979-cu ildə mağara ilk dəfə Kő-lik adlandırıldı ədəbiyyatında. Mağara ədəbiyyatda Csákvári-hasadék (Horváth 1966), Csákvári hasadék (Horváth 1966), Kőlik (Horváth 1966), Kőlik-völgyi 5. sz. barlang (Kordos 1984), Kő-lik-völgyi 5. sz. üreg (Alba Regia Barlangkutató Csoport 1979), Kő-lik-völgyi 5.sz. üreg (Juhász 2007), Kő-lik-völgyi-hasadékbarlang (Juhász 2007), Kő-lik-völgyi–hasadékbarlang (Kocsis 1975), Kőlik-völgyi-hasadékbarlang (Kordos 1984) və Kő-lik völgyi hasadékbarlang (Bertalan 1976) adları ilə də rast gəlinir.

Kutatıst tarixçəsi

Természettudományi Közlöny 1943-cü il 230-cı əlavə dəftərində oxunur ki, təbiət qorunması haqqında 1935-ci il IV. tc. əsasında Országos Természetvédelmi Tanács 1939-cu ildə yaradıldığından bəri kənd təsərrüfatı naziri, din və ümumi təhsil naziri ilə razılaşaraq qəbul etdiyi qərarlar əsasında Országos Természetvédelmi Tanácsın təklifinə əsasən qanuni qorunma altına alınmışdır, məsələn, Csákvár sərhədində (Vértes dağları) yerləşən csákvári hasadék (Kőlik) və onun 8 dördbucaqlı sahəsi (1941-ci il iyun 20-dan 49.952/1941 saylı FM qərarı əsasında).

Horváth János (FTC mağara tədqiqat qrupunun) 1966-cı il mayın 17-də yazdığı əlyazmada, Verets dağlıq bölgəsində, Çakvárda (Fejér vilayəti, Bicskei rayonunda), Kőlik vadisində yerləşən Çakvári yarığı (Kőlik) haqqında danışılır. Çakvár kilsəsindən Ny-ə, 2,2 km, böyük qəbiristanlıqdan Ny-ə, 500 m, 250 m hündürlükdə (bu son məlumat Kadić Ottokárdan götürülüb) mağara yerləşir (xəritəyə əsasən ölçülüb). Kőlik vadisinin ortasının şərq, şərq tərəfdəki qayalıq divarında boşluq var. Çakvár şəhərinə qatarla və ya avtobusla, sonra isə burada piyada qəbiristanlıq, Kőlik vadisi yolu ilə getmək olar. Mağara əvvəllər (təxminən 1926–1928) Kadić Ottokár, daha sonra Kretzoi Miklós (1952) tərəfindən tədqiq olunmuşdur. (İstifadə olunan elmi ədəbiyyat Macar Mağara Tədqiqat Cəmiyyətindəki 79-cı nömrəli mağara katastr səhifəsidir. Bu əlyazma orijinalda mövcud deyil, yalnız Bertalan Károly tərəfindən surətlənib.) Horváth Jánosun mağarada apardığı tədqiqat mağaranın ölçülməsi və mağara xəritəsinin hazırlanması üçün həyata keçirilmişdir. Tədqiqatı Bertalan Károly təşəbbüs etmişdir.

Bir mağara, triass döşəməli dolomitdan ibarət bir süni qayalıq yarığıdır. Doldurulması bir az gil təşkil edir. İçində damcı daş yoxdur. Tektonika, korroziya və eroziya səbəbindən yaranmış mağarada yarıq və çuxur var. Əhəmiyyətsiz mağara 18 m uzunluğundadır. 11 m uzunluğundakı mağaranın orta eni 1 m-dir. Girişdən ölçülən ən böyük şaquli genişliyi 15 m-dir. 13,5 m² sahəsi (planimetri ilə) və 66 m³ həcmi var. Qayalıq yarığının gedişini keçmək üçün iş geyimi lazım deyil. Horváth János 1966-cı il aprel ayının 4-də boşluqda olub. O, mağaranın hansı tszf. hündürlükdə yerləşdiyini (xəritəyə əsasən) müəyyən edib, mağaranı ölçüb, sonra mağara xəritələrini çəkmişdir. (Əl yazısında olan qırmızı qeydlər Bertalan Károlytól, 1966-cı il mart ayının 11-dən götürülüb.) Csákvár Ny-i kənarında yerləşən, dik yüksələn Haraszt-hegyről bir neçə, dar çökəkli vadilər kəndə enir. Kő-lik-völgy, şərq tərəfdə mağaraların olduğu, gánti yolundan, sonra məzarın yanından Şərq-Şimal istiqamətində gedən piyada yolunda əlçatan olur.