Koson

Szabolcs-Szatmár-Bereg vilayətinin Beregi hissəsində, Barabás kəndinin sərhədində, Ukrayna-Macarıstan sərhədində yerləşən Kaszonyi dağı Macarıstana uzanan, cənub hissəsi, bir zamanlar ada vulkanı qalıqlarıdır. Dağ adını qonşu, zamanla Ukraynaya keçmiş Mezőkaszony kəndindən alıb. Hortobágyi Milli Parkına aid 156,6 hektarlıq qorunan ərazidə zəngin canlı aləmi var.

Yerləşməsi

Barabás kəndinin sərhədində, kənddən şimal-şərqə, Ukrayna-Macarıstan sərhədi yanında yerləşir.

Coğrafiyası

Beregi düzənliyindən yüksələn, Kaszony-Bégányi dağlıq silsiləsinə aid ada vulkanı, Kaszonyi dağı zirvəsi düz, plata formasındadır. 240 metr dəniz səviyyəsindən yüksəlişi ilə bu vilayət və bütün Alfeldin ən yüksək nöqtəsidir. Vulkan orta pleistosen dövründə fəaliyyət göstərmişdir. Üç növ vulkanik qaya arasında ən çox rast gəlinəni riolit lavadır. Dağın cənub-qərb hissəsində yerləşən daş mədəni indiki vaxtda fəaliyyət göstərmir, onun yerində bir mədən gölü var.

Quruluşu

Kaszonyi dağı ehtimal ki, orta pleistosen dövründə yaranmışdır və üç, bir-biri ilə əlaqəli vulkanik qayadan ibarətdir, bunların ən böyük hissəsi şüşəvari riolit lavadan ibarətdir, bu da ilkin olaraq çökək lava təşkil edən, soyuduqda perlit əmələ gətirən püskürmələrdən sonra yaranıb. Dağı təşkil edən püskürmənin ən gənc mərhələsində plagioklas riolit lava çıxıb. Bu sonuncu püskürmənin qayaları dağın səthə yaxın vulkanitlərinin əsas kütləsini təşkil edir.

Canlı aləmi

Çox mozaikalı, kiçik sahəsinə nisbətən növ baxımından zəngindir. Bitki aləminin növ sayı 275-dən çoxdur, onurğalı fauna isə təxminən 130 növü ehtiva edir. Onurğasızlardan daha çox yumşaq bədənli heyvanlar araşdırılmışdır (27 növ), bunların arasında müxtəlif həşərat qrupları (tək qanadlılar: 26 növ, sürünənlər: 22 növ, kəpənəklər: 278 növ).

Qorunan, beynəlxalq əhəmiyyətli (kərpəti və daqik fauna elementləri) növlərin sayı xüsusilə son qrupdan əhəmiyyətli olduğu üçün ərazi xüsusi dəyərə malikdir.

Bitki aləmi

Bitki aləmi müxtəlif, özünəməxsus ikiüzlü xarakterə malikdir. Şərq tərəfində Karpata xas növlər çoxluqda, cənub‑cənub‑qərb tərəfində isə alovlu tipli çəmən və digər bitki cəmiyyətləri hökm sürür. Burada gümüş qızılcığıl meşəsi və dırnaqsız palıdların yarpaqlı vegetasiyası mövcuddur, lakin dağın qayalıq cəmiyyətləri də qorunmağa layiqdir.

Əsas ağ növləri əsasən dırnaqsız palıd, dırnaqsız palıd, gümüş qızılcığıl, kiçik yarpaqlı qızılcığıl, yüksək qarağac, çəmən şamı.

Kök səviyyəsi əsasən birgül galagonya, çəhrayı galagonya, kökən, qırmızı çiçək som, fagyəl, bibirçək kəskin budaqçılıq təşkil edir.

Yumuşaq gövdəlilər arasında burada tipik olanlar bəbəli qaraquş (Hylotelephium maximum), əyilən çiçək (Silene pendula L.), düz izal, yapışqan çiçək (Silene viscaria), dağ gamandoru (Teucrium montanum), qılınc kənar çiçək (Inula ensifolia L.), zəhərli çiçək, adi şparqa, çiçəkli marqaret (Chrysanthemum corymbosum), rəngli tac çiçəyi (Securigera varia).

Heyvan aləmi

Heyvan aləmi rəngarəngdir. Yayda burada düşən təbiət qoruyucular quşların halqalanması zamanı Kaszonyi dağı və ətrafında təxminən 70 quş növünü saymışlar, məsələn:

meşə bozquşu, qırmızı quş, dost quşu, mavi çiçək, çilpçalp quşu, böyük qulaqlı bayquş, kiçik ağac çəpəri, kiçik sinek tutan, böyük qulaqlı bayquş, boz qaraquş, öküz gözü, meşə sürünən, çöl sürünən, su sürünən, çarpaz ilan, yaşıl ilan, divar ilanı,

sürətli ilan, on beş yumurta qoyan ilan, qəhvəyi qurbağa, yaşıl qurbağa, qəhvəyi çuxurbağ, yaşıl yarpaqbağ, qırmızı burunlu çubuq, böyük gölbağ, ləkəli qurd.

Kaszonyi dağı və onun ətrafında bir çox nadir həşərat növü yaşayır. Məsələn, beregi çoxsıralı çöl (Carabus hampei ormayi), bu növ xüsusi qorunur və Natura 2000 göstərici növüdür.