Kukeldash Madrasah

Kökaldosh mədrəsəsi (Kökaltosh mədrəsəsi) — O‘zbekiston Respublikası Buxoro vilayətinin Buxoro şəhərinin tarixi mərkəzində, Labihovuz ansamblinin şimal-şərq tərəfində yerləşən 2 mərtəbəli mədrəsə binası.

Buxoro xanlığının paytaxtında 1568/69-cu ildə Qulbobo kökaldosh tərəfindən inşa edilmiş mədrəsə, o dövrdən bəri, bu günə qədər Mərkəzi Asiyanın ən böyük mədrəsəsi statusunu özündə saxlayır.

Buxoro xanlığı, Buxoro amirliyi və Buxoro xalq sovet respublikası özünəməxsus Elmlər akademiyası (Dor ul-fununi) olmuşdur.

Hal-hazırda Buxoroda ən çətin vəziyyətdə qalan mədəni irs obyektlərindən biridir və burada qadınlar gözəllik salonu, video-montaj atelyesi, ofislər, dükanlar, sənətkarlıq atelyesi və otaq-muzeyi yerləşir. Əksəriyyət otaqları təmirə ehtiyac duyur.

Mədrəsənin vəqf sənədlərini araşdırmağa dair tədqiqatlar

Kökaldosh mədrəsəsinin vəqf sənədləri ilk dəfə professor Muso Saidjonov tərəfindən araşdırılıb, özbək dilinə tərcümə edilmişdir. Daha sonra, sənədlər Abdusattor Jumanazarın tədqiqatları dövründə yenidən araşdırılmışdır.

Mədrəsənin bizə iki vəqf sənədi çatmışdır. Biri orijinal (1593—1594-cü illərdə tərtib olunmuş), ikincisi Buxoro amirliyi hökmdarı Amir Şöhmurod (1785—1800) dövründə köçürülmüş nüsxə. Orijinal nüsxə dəri qapaqlı, ornamentli, dili fars, nəsətliq yazısında yazılmışdır. Köçürülmüş nüsxə də orijinala uyğun gəlir.

Vəqf sənədində Kökaldosh mədrəsəsinin tikintisi ilə bağlı belə məlumatlar görülə bilər: Amir Yormuhammadın oğlu Qulbobo Kökaltosh, çınqıl kərpicdən çox otaqlı, torpaq-çini, daxili və xarici səhnəli, məscidi, dərslik və təravihxanası olan möhtəşəm mədrəsə inşa etmişdir.

Mədrəsənin əsasının qoyulması

Şeybonilər özbək sülaləsi dövründə dövlət paytaxtı olan Buxoro şəhəri elm və mədəniyyət insanları toplanmış bir qəsəbəyə çevrilmişdir. Ubaydullaxan dövründə (1509—1540) Buxorodakı sənətkarlar belə yüksək səviyyəyə çatmışdılar ki, bu baxımdan şəhər Sultan Hüseyn Boyqarının dövründəki Hirotla da müqayisə olunurdu, Abdullaxan II hakimiyyəti dövründə (1557—1598) paytaxtın sərhədi genişləndi. Şəhərdə rekonstruksiya işləri davam etdirildi, bu təmir və təkmilləşdirmə prosesində köhnə yıxılmış binalar təmir olunmuş və ya tamamilə yıxılıb, bəzi küçələr genişləndirilmişdi. Köhnə şəhər və Yeni şəhər bazarları ərazisində memarlıq kompleksi — məscidlər, hamamlar, karvansaraylar və s. daxil olan özünəməxsus dini‑sosial mərkəzlər yarandı. Bazarların genişlənməsi nəticəsində yaşayış binaları sıxışdırıldı, yeni yaşayış məntəqələri, xonaqoh, məscid və mədrəsələr Buxoro kənarındakı insanlar tərəfindən tərk edilmiş məkanlarda inşa edilməyə başladı. Abdullaxan II və onun amirləri, aralarında ən nüfuzlusu Qulbobo kökaldosh, tikintilərin əsas sponsorlarından (himayəçilərindən və sifarişçilərindən) biri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Kökaldosh mədrəsəsi 1568—1569-ci illərdə Buxara xanlığı paytaxtının mərkəzi küçələrindən birində, Qoqilai hurd və ya Kökaldosh guzarında, özbək hökmdarı Abdullaxon II (1557—1598) hakimiyyəti dövründə, xanın arzusu ilə, onun yaxın vəziri və sərkərdəsi Qulbobo kökaldosh donatorluğunda inşa edilmişdir. O, ölçüsü və tutduğu sahə baxımından əvvəlki mədrəsələrdən üstün olaraq, bu dövrdə yalnız Buxaradakı deyil, Mərkəzi Asiyadakı (Orta Asiyadakı) ən böyük mədrəsə inşası olmuş və indiyədək bu məqamı özündə saxlayıb gəlmişdir.

Mədrəsə üçün Qulbobo kökaldosh Buxaradakı tim, gövhana, nonvaxana, hamam, 2 karvonsaray, 27‑dən artıq dükanları (pambıq ticarəti, sarrofçuluq, qəssablıq, aşpazlıq, boyaçılıq, qarpız satışı və s.); Kasbiddəki Nayiston kəndini tamamilə; Harqonrudda Xatoizza (və ya Xatogarra), Zulayho kəndlərini; Qıjduvanda Qasri quzzot kəndini vəqf etmişdir. Bir müddət keçdikdən sonra, ictimai liderlər, alim‑ulama və din rəhbərləri də öz müxtəlif miqdarda mülklərini bu mədrəsə üçün vəqf edirlər. Bundan əlavə, din, fiqh və ərəb qrammatikası ilə bağlı kitabxana kitabları da mədrəsə faydasına vəqf olunmuşdur, onların siyahısı bizə qədər çatmışdır.

Rivayətə görə, Kökaldosh mədrəsəsinin vəqfinə daxil edilmiş hamam, hazırkı Mavlono Şərif xonaqosunun yerində yerləşirdi. Vəqf təsisçisinin vəsiyyətinə görə, bu hamamda mədrəsə tələbələri pulsuz hamamlanmalı idi. Bina pis vəziyyətə gəldikdən sonra, Mavlono Şərif mədrəsə vəqfi faydasına təhvil vermək üçün Dungiyon kəndindən torpaq sahəsi alır. Bunun qarşılığında hamam onun özəl mülkünə keçərək, o, hamamı dağıdıb, yerinə xonaqo inşa etdirir.

Kökaldosh mədrəsasının vaxtı istifadəsinə daxil edilmiş 2 karvonsaroydan biri Soxta adlandırılan. Ona keçməsi nəticəsində yanıb gedən və yerində bizə qədər gələn Noğay karvonsaroyu tikilmiş. O, o qədər də əhəmiyyətli olmayan dəyişikliklər və geri çəkilmələrlə öz keçmişini demək olar ki, tam olaraq təkrarlamış.

Mədrəsənin həyatı və təhsil sistemi

Kökaldosh mədrəsəsi Buxoro xanlığı (amirliyi) təhsil sisteminin ən ali səviyyəli tədris müəssisəsi — özünəməxsus Fənlər akademiyası idi. O, bu statusunu Buxoro xalq sovet respublikası yaradıldıqdan sonra da itirmədi. Mədrəsə bu dövrdə yeganə Dor ul-funun oldu. Qalan böyük mədrəsələr isə Dor ut-tolibin (Mulla Tursunjon, Govkushon, Abdullaxon mədrəsələri) və Doril-mudarrisin (Mir Arab mədrəsəsi) adlandırılan oldu.

Buxoro elmi və təhsil-tərbiyə sisteminin ən ali səviyyəli alimləri — oxund, alim, müftilər bir məsələni həll etmək məqsədilə, adətən, bu mədrəsədə toplaşırdılar. Mədrəsənin müdiri oxund, ali təhsil sahəsində ali dərəcəni tutmuş, ziyalı alimlər arasında təyin olunmuş. Abdurahmon Abdulloh oxund bu sinif nümayəndəsi haqqında belə məlumat yazıb buraxmış: