Kültepe

Kültepe (Türk: lit. 'ash-hill'), həmçinin qədim adı ilə Kaneš (Kanesh, bəzən Kaniš/Kanish) və ya Neša (Nesha) kimi tanınır, Türkiyənin Kayseri vilayətində yerləşən arxeoloji sahədir. O, III minilliyin əvvəllərində (Erkən Bürünc Dövrü) artıq böyük məskunlaşma idi, lakin II minilliyin əvvəllərində (Orta Bürünc Dövrü) əhəmiyyəti ilə dünya miqyasında tanınır. Arxeoloji sahə böyük bir höyükdən (höyük, tepe və ya tell olaraq da bilinən) və aşağı şəhərdən ibarətdir, burada II minilliyin əvvəllərində bir kārum (ticarət məhəlləsi üçün Asur sözü) yaradılmışdır. İndiyədək özəl evlərdən bərpa edilmiş 23 500 künəfom tablet, qədim Yaxın Şərqdəki ən böyük özəl mətn kolleksiyasını təşkil edir. 2014-cü ildə arxeoloji sahə Türkiyədə Dünya İrs Siyahısının Namizəd Siyahısına daxil edildi.

Tarix

Kültepe müasir Kayseri şəhərindən təxminən 20 km şimal-şərqdə yerləşir. Onun qədim adı Asur və Hatti mənbələrində qeyd olunmuşdur. 20-cı və 19-cu əsr BC‑li Asur yazılarında şəhər Kaneš (həmçinin Kanesh kimi transkripsiya olunur) kimi qeyd edilmişdir; daha sonrakı Hatti yazılarında isə şəhər Neša (bəzən Nesha, Nessa və ya Nesa kimi transkripsiya olunur. Neša [Ka]neša‑dan törəmişdir).

Sayt iki əsas sahəyə bölünür: dairəvi höyük (tepe, höyük) və şimal‑şərqində yerləşən aşağı şəhər. Höyük Erken Misir Dövründən Romalı İmperiyaya qədər (ara fasilələrlə) məskunlaşmışdır, aşağı şəhər isə yalnız üçüncü minilliyin son onilliklərindən eramızdan əvvəl XVI əsrin əvvəllərinə qədər məskunlaşmışdır. Aşağı şəhərdə dörd məskunlaşma səviyyəsi var, yalnız II səviyyəsi (təxminən e.ə. 1945–1835) və Ib səviyyəsi (təxminən e.ə. 1832–1700) — təxminən Orta Misir Dövrünə uyğun gələn — əhəmiyyətli yazılı qeydlər verir, müvafiq olaraq təxminən 22 200 və 560 tablet. Əksinə, höyükdə yalnız qırx səpələnmiş tablet tapılmışdır, burada saraylar və məbədlər aşkar edilmiş, bu da yerli hakimiyyətlərin arxivlərinin (əgər belə arxivlər mövcud olubsa) qalmadığını göstərir. Bu kārum bütün Anadolu Assuri koloniya şəbəkəsinin “idarə və paylama mərkəzi” kimi xidmət etmiş kimi görünür. Təxminən e.ə. 1400‑ci ildən bir gec qeyd, Kaneşin Zipani adlı kralının hekayəsini, Akkadın Naram‑Sin‑inə qarşı qaldırılan on yeddi yerli şəhər‑kralını izah edir, Naram‑Sin təxminən e.ə. 2254‑2218-ci illərdə hökm sürmüşdür.

Kārum dövründə və Pitḫana fəthindən əvvəl, bu yerli krallar Kaneşdə hökm sürmüşdülər:

Ḫurmili (e.ə. 1790‑dən əvvəl)

Paḫanu (1790‑ci ildə qısa müddət)

Inar (təxminən e.ə. 1790–1775), sonra

Waršama (təxminən e.ə. 1775–1750)

Zalpuwa kralı Uḫna, Kaneşi işğal etmiş, sonra Zalpuwalılar şəhərin Šiuš idolunu götürmüşdülər. Kuššara kralı Pitḫana, Neşanı “gecə, zorla” fəth etmiş, lakin “orada heç kimə zərər verməmiş”. Neşa, Pitḫananın oğlu Anittanın hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş, ancaq Anitta üsyanı basıb Neşanı öz paytaxtı etmiş. Anitta daha sonra Zalpuwaya hücum edib, onun kralı Huzziya‑nı tutmuş və Neşaya Šiuš idolunu geri qaytarmışdır.

e.ə. 17-ci əsrdə Anittanın nəsliləri başkentlərini Anittanın lənətlədiyi Hattusa şəhərinə köçürmüş, beləliklə həttit kral sülaləsini qurmuşdular. sakinlər həttit dilinə Nešili 'Neša dili' adını vermişdilər.

Arxeologiya

1880-ci ilə qədər Kara Eyuk ('qara kənd') və ya Gyul Tepé ('yandırılmış təpə') adlandırılan, Kaisariyeh yaxınlığında yerləşən yerlərdən olduğu iddia edilən kiloburulmuş tabletler bazara çıxmağa başlamış, bəziləri Britaniya Muzeyinə satılmışdı. Bunun cavabı olaraq, Ernest Chantre 1893-cü ildən iki mövsüm ərzində bu sahəni işləməyə başladı.

Hugo Grothe 1906-cı ildə kiçik bir səs qazıntısı aparmışdır.

1925-ci ildə Bedřich Hrozný Kültepeni qazdı və 1000-dən çox kiloburulmuş tablet tapdı, bunların bəziləri Praga və İstanbulda yerləşdi. 1929-cu ildə isə yer ziyarət edildi

və Chicago Oriental İnstitutunun James Henry Breasted tərəfindən fotoşəkilləndirildi. Gübrə üçün çoxlu qazıntı aparılmışdı, bu da təpənin dörddə birini məhv etmişdi.

Müasir arxeoloji işlər 1948-ci ildə başladı, Kültepe Türkiyə Tarix Cəmiyyəti və Antikvarlar və Muzeylər Ümumi Direktorluğu komandası tərəfindən qazıldı. Komanda Tahsin Özgüç tərəfindən onun 2005-ci ildə vəfatına qədər rəhbərlik edildi. 2005-ci ildən sonra qazıntılar Fikri Kulakoğlu tərəfindən idarə edildi.

IV–III səviyyəsi. Bu səviyyələr üçün az qazıntı aparılıb, bunlar kārumun ilk məskənini təmsil edir. Yazı sübutu yoxdur və arxeoloqlar hər iki səviyyənin sakinlərinin savadsız olduğunu qəbul edirlər.

II səviyyəsi, 1974–1836 e.ə. (Veenhof-a görə Mesopotamiya orta kronologiyası). Bu dövr və məkanın sənətkarları heyvan şəkilli gil içki qabları istehsal edirdilər, bunlar tez-tez dini mərasimlərdə istifadə olunurdu. Asuri tacirlər daha sonra şəhərin kārumunu – "Kaneş" – qurmuşdular. Naram-Sin of Eshnunna-nın büllələri bu səviyyənin sonuna doğru tapılmışdır, bu səviyyə yanaraq məhv edilmişdi.

İb səviyyəsi, 1798–1740 BC. Boşaldılmış dövrdən sonra şəhər köhnə qalıqların üzərində yenidən tikildi və yenidən firavan ticarət mərkəzinə çevrildi. Ticarət İshme‑Dagan I-in nəzarətində idi, o, atası Şamşi‑Adad I Ekallatum və Assuru fəth etdikdə Assuru idarə etməyə təyin edildi. Lakin koloniya yenidən yanğınla məhv edildi. 2001-ci ildə aparılan qazıntılar zamanı karumun bu səviyyəsində 140 künciformalı tablet tapıldı, bunlar arasında Kültepe epoxim siyahısının yeni bir nüsxəsi də var.

Ia səviyyəsi. Şəhər yenidən məskunlaşdı, lakin Assuriya koloniya artıq məskunlaşmamışdı. Mədəniyyət erkən Hittdi idi. Hittdə onun adı əlavə bir səslə “Kaneša” şəklində almış, bu da daha çox “Neša” kimi qısaldılmışdır.

Bəzi tədqiqatçılar II səviyyəsinin yanmasını Eşnunna krallarının Assur şəhərini fəth etməsi ilə əlaqələndirir, lakin Bryce bu hadisəni Uhna qəlbinin basqısı ilə izah edir. Bəzi tədqiqatçılar Ib səviyyəsinin yanmasını Assurun düşməsi, digər yaxın krallar və nəhayət Babilin Hammurabi’si ilə əlaqələndirir.

Bu günə qədər, saytda 22 000-dən çox künciformalı tablet aşkar edilmişdir, əsasən kārumdan, Yuxarı şəhərdə isə yalnız 40 tapılmışdır.