Lake Sapanca

Sapanca gölü (Türk: Sapanca Gölü) (əvvəlki Yunan adı: Boáne (Βοάνη)) Türkiyədə, İzmit körfəzi ilə Adapazarı çəmənliyi arasında və Sapanca kəndinin yanında yerləşən təzə su gölüdür. Gölün tutum sahəsi 251 kvadrat kilometr (97 kvadrat mil), səth sahəsi 45 kvadrat kilometr (17 kvadrat mil), uzunluğu şərq–qərb istiqamətində 16 kilometr (9,9 mil), şimal–cənub istiqamətində eni 5 kilometr (3,1 mil) və maksimal dərinliyi 52 metr (171 fut) təşkil edir.

Sapanca gölü tektonik çuxurda yerləşir, bu çuxur İzmit körfəzi ilə Adapazarı çəmənliyi arasında yerləşir və İznik gölü ilə paralel uzanır.

Sapanca gölünün tutum sahəsi - təxminən 251 km2 [km²] - cənubda dağlar və şimaldə kiçik təpələrlə əhatə olunmuşdur. Göldən ev və sənaye ehtiyacları üçün su götürülür.

Sapanca ətrafı gündəlik səyahətlər və həftə sonu tətiləri üçün önəmli bir məqamdır.

Uzunluq

Şərqində Sakarya çayı, qərbində isə İzmit körfəzi ilə arasındakı mövqedə, dəniz səviyyəsindən 33 m yüksəklikdə yerləşən göl şərq–qərb istiqamətində 16 km, şimal–cənub istiqamətində isə 5 km-dir.

Səth Sahəsi

Gölün uzunmüddətli orta səth sahəsi 46,9 km²-dir və tutum sahəsi 296 km² olaraq hesablanmışdır.

Dərinlik

Gölün maksimal dərinliyi 61 m-dir. Gölün mərkəzində 40–50 m dərinlikdə bir düzənlik mövcuddur. 50 m və 60 m izobatlar dar bir sahəni əhatə edir. Gölün dibi şimal-şərq və qərbdə yüksəlir. Gölün dibi şimal, cənub və cənub-şərqdən fayla nəzarət edən dik çökək divarlarla əhatə olunmuşdur.

Həcmi

Sapanca gölünün həcmi 1,7 km³-dir. Orta dərinlik 36 m-dir. Çökək sahənin ən dərin nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 28 m aşağıdır. Zəlzələlərin göl səviyyəsi dəyişikliklərinə təsir etdiyi də aşkar edilmişdir. Ən böyük səviyyə dəyişikliyi 1967-ci il Mudurnu zəlzələsindən sonra hesablanmışdır.

Gölün artıq suyu şərq ucundakı çıxışdan Çark çayı əmələ gətirir. Çark çayı Ferizlidə Seyifler kəndinin yaxınlığında Sakarya çayı ilə birləşir. Sapancanın suları Çark çayına bir qapı vasitəsilə buraxılır və su səviyyəsinin 29,90 m ilə 31,50 m arasında saxlanılması planlaşdırılır.

Gölü bəsləyən çaylar

Sapanca gölü dağlardan enən kiçik çaylar və gölün dibindəki bulaqlardan qidalanır. Sapanca gölünün cənub sahilindəki çaylar, şərqdən qərbə doğru: Arifiye, Keçi (Kuruçeşme), İstanbul, Mahmudiye, Kurtköy, Yanık, Kuruçay; şimal hissəsindəki çaylar isə: Cehennem, Aygır, Altıkuruş, Çakalöldü Maden, Kuru, Liman, Eşme, Fındık, Tuzla, Çiftepınar, Balıkhane çaylarıdır. Yüksək axınlı çaylar qalın taneli süxurlar daşıdığından, Dövlət Su İşləri (DSİ) bu çaylarda göl yatağının doldurulmasının qarşısını almaq üçün sediment tutucular (tersip bendləri) qurmuşdur. Bu çaylara əlavə olaraq, göl daxilində mövcud bulaqlar da davamlı olaraq gölü bəsləyir.

Dövlət Su İşləri (DSİ) və Elektrik Enerjisi Resursları Araşdırma və İnkişaf İdarəsi (EİEİ) tərəfindən bölgədə açılmış müşahidə stansiyaları gölün su səviyyəsi dəyişikliklərini və axını izləməyə imkan verir.

EİEİ tərəfindən aparılan ölçmələrə görə, gölün su səviyyəsi qış və yaz aylarında yüksəlir, payız tərəfə enir. İki səviyyə arasında 70–90 sm, bəzən 120–130 sm fərq müşahidə olunur.

E-5 magistralı gölün şimal sahilindən keçərkən, TEM magistralı və dəmir yolu gölün cənub sahilindən keçir.

Təbii həyat

İl ərzində göl ətrafında aparılan müşahidələr 28 ailə və 12 sifətdən 69 quş növünün müəyyənləşdirildiyini göstərir. Bu növlərin 29-u bütün fəsillərdə görülən yerli növlər, 23-ü yay köçənləri, 12-si qış köçənləri və 5-i bir dəfə rast gəlinən keçid köçənləridir. Növlərin ən çox sayda olduğu ay aprel ayıdır (42 növ), ən azı isə mart ayıdır (26 növ). Ərazidə müşahidə olunan Ferruginous duck NT (Yaxın Təhlükə altında) qorunma statusuna, White-headed duck isə EN (Təhlükə altında) statusuna malikdir. Qalan növlər LC (Ən Az Təhlükə) qrupuna aiddir. Göldə tapılan növlər incələndikdə, bu ərazinin əhəmiyyətli bir su ekosistemi olduğu qəbul edilir. Növlərin ən çox olduğu mövsüm yay, fərdlərin ən çox olduğu mövsüm isə qışdır.

Onun migrasiya marşrutunda yerləşməsi və burada bir çox növ və fərdlərin sığınması və çoxalması faktı, onun Beynəlxalq Əhəmiyyətli Nəm Torpaqlar siyahısına daxil edilməsini zəruri edir.

Problemlər

Göl, Sakarya şəhərinin içməli suyunun, Kocaeli'nin içməli suyunun və Tüpraş üçün sənaye suyunun 90%-ni təmin edir, müxtəlif çirkləndiricilərdən təsirlənir. Şimalında keçən D-100 və cənubunda əhatə edən TEM magistralı və dəmir yolu vasitəsilə yağış sularının daşıdığı çirklənmə gölə daxil olur. 1997-ci ildə aparılan araşdırma göstərdi ki, yağışlı havalarda magistrallardan ağır metalllar, bərk maddələr və yağ‑neft gölə daşıyır. Yolların çirklənməsini təmizləmək üçün təbii bir müalicə üsulu olan Stormwater Wetlands (Yağış Suyu Nəm Torpaqları) yaradılması tövsiyə olunur. Havzalardakı kənd təsərrüfatı kimyəvi maddələri, turistik obyektlər və NATO‑ya məxsus neft borusu digər potensial çirkləndirici amillərdir.

Göl ətrafındakı məskunlaşmalardan gələn evsel çirklənmiş su və son illərdə artan yay evləri sayı emal olunur. Göldən su istifadə edən qurumların və onların götürdüyü su miqdarının qeyri‑müəyyənliyi planlaşdırmanı çətinləşdirir.

Arxeologiya

2025-ci ildə su səviyyəsinin düşməsi ilə göldə mozaik döşəməli tarixi bir quruluş yenidən ortaya çıxdı. Tarixçilər bu quruluşun mozaik üslubu və dekorativ xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq kiçik bir Gecikmiş Antik kapel ya da kilsə olduğunu düşünürlər. O, Kurtkoy‑dəki qalaya bənzər yaxın Bizans dövrü yerləri ilə də əlaqəli ola bilər.