Mausoleum at Halicarnassus

Halikarnasda Mausoleum və ya Mausolusun məzarı 353‑351 bc illəri arasında Halikarnasda (indiki Bodrum, Türkiyə) Mausolus üçün, Kariadan olan Anadolulu və Ahamənid Fars İmperiyasında satrap, və onun bacı‑arvadı Artemisia II üçün tikilmiş məzar idi. Struktur Yunan memarları Paroslu Satyros və Prieneli Pythius tərəfindən dizayn edilmişdir. Onun yüksəldilmiş məzar strukturu qonşu Likiya məzarlarından, Mausolusun təxminən 360 bc‑də işğal edib annex etdiyi bir ərazidən, məsələn Nereid Abidəsindən götürülmüşdür.

Mausoleum təxminən 45 m (148 ft) hündürlükdə idi və dörd tərəfi heykəltəraş relieflərlə bəzədilmiş, hər biri dörd Yunan heykəltəraşından biri tərəfindən yaradılmışdı: Atinalı Leochares, Halikarnaslı Bryaxis, Paroslu Scopas və Epidaurusalı və ya Atinalı Timotheus. Mausoleumda 400 müstəqil heykəl yerləşirdi. Mausoleum o qədər estetik bir zəfər kimi qəbul edilirdi ki, Sidonlu Antipater onu Qədim Dünyanın Yeddi Möcüzəsindən biri kimi tanıdı. O, 12‑ci əsrdən 15‑ci əsrə qədər ardıcıl zəlzələlərlə məhv edildi; məhv edilmiş altı möcüzədən sonuncu qalanı idi.

Mausoleum sözü indi yerüstü məzar üçün ümumilikdə istifadə olunur.

Fətih

IV əsrdə Halikarnas, Asiya Kiçikinin qərb sahilində Ahamənid İmperiyasının içində, Karia adlı kiçik regional krallığın paytaxtı idi.

377 BC‑də, bölgənin nominal hökmdarı Milas‑ın Hekatomnus‑u vəfat etdi və krallığın idarəsini oğluna, Mausolus‑a buraxdı. Hekatomnus, farslar altında yerli bir dinast, qonşu bir neçə şəhər və rayonun nəzarətini ələ keçirdi. Artemisia və Mausolus‑dan sonra onun bir neçə digər qızı və oğlu oldu: Ada (Böyük Aleksandrın övlad anası), Idrieus və Pixodarus. Mausolus, öz torpağını Anadolu‑nun cənub‑qərb sahilinə qədər genişlətdi, xüsusilə Lykiyanın torpaqlarını işğal etdi, bu torpaq Xanthos‑dakı çoxsaylı monumental məzarlarla məşhurdur və Mausolus öz məzarını bu məzarlardan ilham alaraq tikdi.

Artemisia və Mausolus Halikarnasdan ətrafdakı torpaqları 24 il idarə etdilər. Mausolus, yerli xalqlardan gəlməsinə baxmayaraq, yunan dilində danışır və yunan həyat tərzi və idarəetməsini heyranlıqla izləyirdi. O, sahil boyunca yunan dizaynlı bir çox şəhərlər qurdu və yunan demokratik ənənələrini təşviq etdi.

Mausolus yeni bir paytaxt tikməyə qərar verdi, tutula bilməyəcək qədər təhlükəsiz, eyni zamanda görkəmli bir şəhər. O, Halikarnas şəhərini seçdi. Artemisia və Mausolus şəhəri bəzəmək üçün böyük miqdarda vergi vəsaiti xərclədilər. Onlar parlaq mərmərdən ibarət heykəllər, məbədlər və binalar sifariş etdilər. 353 BC‑də Mausolus vəfat etdi və Artemisia təkbaşına idarə etməyə başladı. Fars satrapı və Hekatomnid dinastının üzvü kimi Mausolus özünə mürəkkəb bir məzar planlaşdırmışdı. O vəfat etdikdən sonra layihəni onun qardaş‑qardaşları davam etdirdi. Məzar o qədər məşhur oldu ki, Mausolus‑un adı indi bütün möhtəşəm məzarlar üçün, mausoleum sözü ilə eponim kimi istifadə olunur.

Artemisia yalnız iki il ərzində ərinin ölümündən sonra yaşadı. Onların külləri hələ tamamlanmamış məzarın içərisinə qoyuldu. Qurbanlıq kimi, çox sayda ölü heyvanın cəsədləri məzara aparan pilləkənlərin üzərinə yerləşdirildi və sonra pilləkənlər daş və qırıntılarla doldurularaq giriş bağlandı. Tarixçi Pliny the Elderə görə, sənətkarlar patronlarının ölümündən sonra “bu işin həm öz şöhrətinin, həm də heykəltəraşın sənətinin bir xatirəsi olduğunu” düşünərək işi davam etdirib tamamlamışlar.

Tikinti

Mausolusun ölümündən əvvəl məzarı planlaşdırmağa başlamış olması ehtimal olunur, çünki bu, Halikarnasda aparılan tikinti işlərinin bir hissəsi idi, belə ki, o vəfat etdikdə Artemisia tikinti layihəsini davam etdirdi. Artemisia məzarı tikməkdə heç bir qənaətə getmədi. O, dövrün ən istedadlı sənətkarlarını tapmaq üçün Yunanıstana göndərdi. Bunlar arasında Ephesusda Artemis Məbədinin yenidən qurulmasını nəzarət edən Scopas da var idi. Məşhur heykəltəraşlar (Vitruvius sırasına görə): Leochares, Bryaxis, Scopas və Timotheus, eləcə də yüzlərlə digər sənətkar.

Məzar şəhərə baxan bir təpədə tikilmişdi. Bütün quruluş bağlanmış bir həyatda yerləşirdi. Həyatın mərkəzində məzarı dəstəkləyən daş platforma vardı. Daş aslanlarla bəzədilmiş pilləkən platformanın üstünə çıxırdı və onun xarici divarlarında bir çox tanrı və tanrıçaların heykəlləri yerləşirdi. Hər bir küncdə, at sürən daş döyüşçülər məzarı qoruyurdu. Platformanın mərkəzində, mərmər məzar, Mausoleumun 45 m (148 ft) hündürlüyünün üçdə birinə qədər azalan kvadrat blok kimi yüksəlirdi. Bu hissə, centaurların lapithlərlə və Amazonomachy zamanı yunanlarla mübarizəsini göstərən aksiyon səhnələri ilə bəzədilmiş bas-relieflərlə örtülmüşdü.

Bu məzarın bu hissəsinin üstündə otuzaltı incə sütun, hər tərəfdə on, hər küncdə iki tərəf arasında bir sütun paylaşılır; hündürlüyün bir üçüncüsü qədər yüksəlirdi. Hər iki sütun cütlüyü arasında bir heykəl dayanırdı. Sütunların arxasında məzarın böyük damının çəkisini daşıyan möhkəm bir hüceyrə kimi blok yerləşirdi. Hündürlüyün son bir üçüncüsünü təşkil edən dam piramidal idi. Üstündə dörd böyük atın çəkməsi ilə bir arabanın üstündə Mausolus və Artemisia təsvirlərinin oturduğu kvadriga yerləşirdi.