Mausoleum of Sheikh Juneyd

Şeyx Cüneyd türbəsi (Azerbaijani: Şeyx Cüneyd türbəsi) – Qusar rayonunun Hazra kəndində yerləşir. Hazra kəndi Azərbaycanla Dağıstan sərhədinə çox uzaq deyil. Şirvanşahlar və Ərdəbil şeyxləri arasındakı döyüş dövrünün tarixindən məlum olur ki, Şeyx Cünayd – Şah İsmayıl I‑nin babası – 1456‑cı ildə Xəlilullahın ordusuyla döyüş meydanında şəhid olub və orada dəfn olunmuşdur. Türbənin onun qəbri üzərində inşası xeyli sonra həyata keçirilmişdir. Kompleksin şimal fasadındakı bir bağlama bunun sübutudur. Bina araşdırması göstərir ki, hal-hazırda bağlamanın yerləşdiyi binanın bir hissəsi daha sonra türbənin binasına əlavə olunmuşdur. Beləliklə, bu bağlamanın əlavə tikinti zamanı əsas binadan bura gətirildiyi qəbul edilməlidir.

Tarix

Həmçinin, Şeyx Cüneyd qalıqlarının XVI əsrdə Ərdəbilə gətirildiyi barədə məlumatlar var. Bu məlumata əsasən, qalıqların türbənin inşasından xeyli sonra Ərdəbilə gətirildiyi, ya da türbənin qalıqların köçürülməsi ilə eyni vaxtda tikildiyi düşünülməlidir. Türbənin inşasına qədər Səfəvilərin artıq böyük hökmdarlar olduğu faktını nəzərə alaraq, döyüşdə şəhid olan nəsli köçürüldükdən sonra, Şah Tahmasp I‑in bu türbəni Şeyx Cüneyd üçün bir abidə kimi, məzar məscidi xarakteri verərək inşa etdiyi ehtimalı olduqca mümkündür. Həqiqətən, türbənin çoxlu oxşarlıqları kubbəli məscidilərlədir.

Memarlıq

Türbə dördbucaqlı formadadır, tərəfləri 7,23 metrdir. Binanın dörd divarında da aperturlar var. Üç tərəfdən – qərb, şərq və cənub – onlar 4,67 metr enində və 2,9 metr dərinliyində böyük nişə‑portalarda yerləşir. Künclərdəki kiçik otaqların, ehtimal ki, köməkçi otaqlar kimi istifadəsi, bu portal‑nişələrin mövcudluğu ilə bağlıdır, çünki onlar fasadın kompozisiya elementləridir. Cənub‑şərq hücrə‑otaqlarından kubbəyə giriş var, bu da onun təməl səviyyəsindədir. Türbənin daxili divarları, hündürlüyü 1,42 metr olan, iki rəngli – mavi və tünd bənövşəyi – kvadrat şüşə plitələrlə, ardıcıl qaydada düzülmüşdür. Qeyd etmək lazımdır ki, şüşə aşağı keyfiyyətdəndir – səthi hamar deyil, çatlarla örtülüdür və gözeneklidir.

Dördbucaqlı təməlindən kupola qədər keçidi əhatə edən stalaktit işi daxili məkanın təfərrüatlarını müəyyən edir. Məqbərə daxili məkanında onların hakimiyyət əhəmiyyətini göstərmək üçün stalaktit lentinin hündürlüyünün təxminən 4 metr (3,88) olduğunu göstərmək kifayətdir. Böyük hüceyrələri sayəsində stalaktitlər ilk baxışda binanın konstruktiv elementləri kimi qəbul edilir. İlk sıradakı stalaktitlərin hündürlüyü 1,87 metr, ikinci sıranın isə 1,7 metrdir. Üst stalaktit lentində konik forma alaraq daxili tərəfdən görünən kupola yerləşir. Divarların və stalaktitlərin bütün səthi, aşağı hissəsi şüşəli plitələrlə örtülmüş olmaqla, sınaqla örtülüb. Məqbərənin daxili məkanı öz böyüklüyü ilə heyran edir. Belə təəssürat ümumi bölmələrin ölçüsü və xüsusilə stalaktitlərin truba arxası ilə əlaqədardır.

Məqbərənin şimal qanadı şübhəsiz ki, sonrakı əlavədir. Bu, yalnız binanın ümumi planından deyil, bu əlavə ilə kompozisiyalı uyğunlaşmadığı və əlavə divarların yalnız məqbərə divarına yapışdırıldığı, onun davamı olmadığı faktından da aydın olur.