Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum

Mir-Sayid Bakhrom Mausoleyi (Uzbek: Mir Said Bahrom) 10‑11-ci əsrlərə aid bir məqbərədir və Karmana şəhərində, Navoiy yaxınlığında, Uzbekistan’da yerləşir. Mir‑Sayid Bakhrom məqbərəsi Buxarada yerləşən Samanid Məqbərəsi, Samarkand bölgəsindəki Arab‑Ata Məqbərəsi və Surxondaryo bölgəsindəki Oq Ostona Bobo məqbərəsi ilə oxşar xüsusiyyətlər daşıyır.

Bu quruluş Uzbekistan‑dakı ən kiçik məqbərədir. Mir Said Bahrom məqbərəsi 1942-ci ildə arxeoloq və oriyentalist Antonina Pisarchik tərəfindən kəşf edildi. Bundan sonra məqbərə bir neçə dəfə təmir edildi. Tamamilə 1976‑cı ildə bərpa edildi.

Memarlıq

1947-ci ilin yayında, məqbərənin içindəki alacastır sıxlığı çıxarıldıqda, alimlərə məqbərənin memarlığını dərindən araşdırmaq imkanı yarandı. Araşdırmalara görə, məqbərə demək olar ki, kvadrat (jam) şəklində idi, daxili ölçüləri 4,47×4,40 m idi. Divarlar 21×21×2,5 sm ölçülü kiçik bişmiş kərpiclərdən, gancxok köməyi ilə hazırlanmışdı.

Məqbərə Samanid dövrünün memarlığına xas üslubda bişmiş kərpiclərlə bəzədilmişdir. Ön hissə 3 hissədən ibarətdir, kənarı ilə. Onun fasadı və iki yan tərəfi kiçik kərpiclərlə hazırlanmışdır. Qurandan ayələr Kufik əlifbası ilə Ravak kənarında yazılmışdır. Damda arxa formalı oyma çəpər, sütunlardakı kərpiclər “cüt” üslubda cüt-cüt düzülmüşdür. Yan və arxa divarlar bəzəksizdir. Daxili kubbe 8‑bucaqlı arxa (5 kərpic sütun) üzərində əsasla dayanır. Üst hissə kərpicdən (26,5×26,5×5 sm) hazırlanmışdır. Məqbərə bir neçə dəfə (1960‑70‑ci illərdə) təmir edilmiş və orijinal görünüşünü itirmişdir. Məqbərə memarlıq hissələrinin aydın nisbəti və naxışların sıxlığı ilə seçilir.

Mir Said Bahram məbədisinin girişinin (cənub divarı) hər iki tərəfində 21x21x2,5 sm ölçülü bişmiş gil kərpicdən ibarət səkkizbucaqlı sütunlar qaldırılmışdır. Bu kərpiclərin damaq naxışı sütunlara köpüklü görünüş verir və sütunlardakı işıq və kölgələri vurğulayır. Bu formada olan sütunlar Somonit məbədlərinin memarlığının xarakterik xüsusiyyətidir. Eyni görünüşdəki formalar giriş arxının ətrafında mövcuddur. Yalnız bu halda fiqur sütundan çox kiçik və incədir, eni 10,5 sm-dir. Bu formalar yarı bişmiş kərpicdən hazırlanmışdır. Bu damaq ornamentləri kəsişən meandrlərlə və xətlərlə birləşdirilmiş kvadratlarla geniş, reliefli bir arxı əhatə edir.

Mir-Sayid Bakhromun məbədi bir neçə təmir işləri nəticəsində orijinal görünüşünü itirmişdir. Məbədin qərb tərəfində təbii bir təpə var idi. Təpə Mir-Sayid Bakhromun qəbiristanlığı ilə əhatə olunmuşdur (indi bu yerdə restoran var). Məbədin şərq tərəfində Mir-Sayid Bakhrom Məscidi yerləşirdi (indi onun yerində parkın bir hissəsi və düz torpaq var). Təpə, məbədi və məscid Sovet dövründə məhv edilmiş və yastılaşdırılmışdır. Məbədin xaricində dörd böyük (1 m hündürlükdə və 50x50 sm əsas) və bir kiçik (50 sm hündürlükdə, 25x25 sm əsas) dekorativ daş sütunlar var, bunların Mir-Sayid Bakhromun verandasında yerləşdirilən sütunlara aid olduğu düşünülür.

Məbəd 1976-cı ildə böyük təmir işindən keçmiş, yaxınlıqdakı binalar və qəbiristanlıq yıxılmışdır. 1985–1990-cı illərdə Mir-Sayid Bakhrom məbədinın cənub və şərq tərəflərində (məscidin məhv edildiyi yerdə) uşaq əyləncə parkı tikilmişdir. Parkın yanına 140 oturacaqlı yay kinoteatr, uşaq musiqi məktəbi və uşaq idman məktəbi tikilmiş və istifadəyə verilmişdir.

Arxeoloji tədqiqatlar

20-ci əsrin ilk yarısında, sovet arxeoloqları Karmana’da ekspedisiyalar təşkil edib tarixi binaları araşdırmağa başladıqda, Mir‑Sayid Bakhromun məqbərəsinin fasadı tanınmaz şəkildə sıxılmış, bir tərəfi məscidə bağlı pərdələr ilə örtülmüş və yalnız şimal və qərb divarları xaricdən görünürdü. Bu səbəbdən bir çox tədqiqatçı məqbərəni müasir bina hesab edib heç bir diqqət yetirmədilər.

1934-cü ildə Zarafşan arxeoloji ekspedisiyasının üzvləri Mir‑Sayid Bakhromun məqbərəsini araşdırdılar, lakin səhvən onu sonrakı dövrün strukturları arasında yerləşdirdilər. Ekspedisiya üzvü Vasily Shishkin gündəliyində binanın qabartmalı naxışının sxematik çəkimini çəkdi.

1942-ci ildə Karmana arxitektura abidələrinin öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış arxeoloq Antonina Pisarczyk bu məqbərə üzərində dayanaraq, məqbərə haqqında qısa təsvir və bir neçə şəkil ehtiva edən kitab nəşr etdi. 1947-ci ildə məqbərə memarlar və arxeoloqlar tərəfindən geniş şəkildə araşdırıldı və xarici və daxili tərəfdəki artıq sıxılmış qatlar çıxarıldı.

Dünya İrs statusu

Bu obyekt 18 yanvar 2008-ci ildə UNESCO Dünya İrsinin Tentativ Siyahısına Mədəni kateqoriya üzrə əlavə edildi. 2023-cü ildə Silk Roads: Zarafshan‑Karakum Koridoru siyahısının bir hissəsi kimi Dünya İrs Saytı olaraq rəsmi şəkildə daxil edildi.