Nagy-Somlyóhegyi Cave

Nagy-Somlyóhegyi-barlang Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlıq bölgəsində yerləşir. Macarıstanın xüsusi qorunan mağaraları arasında yer alır. Turist xəritələrində mağaranın girişinin coğrafi mövqeyi işarələnib.

Təsvir

Pilisjászfalu kənar ərazisində, məskunun mərkəzindən şimal-şərqə və daha yüksəkdə yerləşən Nagy-Somlyó tərkibli bağlanmış daş mədəninin 4-cü mədən səviyyəsində, 320 m h.s.s. yüksəklikdə mağaranın şimal-şərqə baxan girişi yerləşir. Turist xəritələrində mağara girişinin yeri mağara işarəsi və mağaranın adı ilə işarələnib. Mağara girişi Pest vilayətində, Komárom-Esztergom vilayətinin sərhədindən 100 m məsafədədir.

Şaquli xarakterli və çökək mənşəli mağarada yarasalar da mövcuddur. Pilisjászfalu ərazisinin ən uzun və ən dərin mağarasıdır. Bağlanmış mağara icazə ilə ziyarət edilə bilər. Gündə ən çox 2 qrup ziyarət edə bilər. Bir qrup maksimum 6 nəfərdən ibarət ola bilər. Yarasaların istirahət dövründə giriş məhdudlaşdırılmışdır.

1994-cü ildə ilk dəfə Nagy-Somlyóhegyi-barlang adı ilə qeyd olunmuşdur. Mağara ədəbiyyatda Nagy-Somlyó-hegyi-barlang (Szabó 2002), Nagysomlyó-hegyi-barlang (Juhász, Takácsné 1993) və Nagy Somlyói-barlang (Kárpát 1991) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Kárpát József tərəfindən 1991-ci ildə yazılmış əl yazısında qeyd olunur ki, Nagy Somlyói-barlang (Piliscsaba) 35 m uzunluqda və 20 m dərinlikdədir. Erzsébet SC Mağara Tədqiqat Şöbəsinin 1993-cü il hesabatında oxunur ki, Nagy-Somlyóhegyi-barlangda əsasən kəşf tədqiqatı aparılır. Üst hissədə truba çıxır, aşağı son nöqtədə böyük qırma işi hazırlanır. Jászfalutól şimal-şərqə, məskunun daha yüksəkdə yerləşən bağlanmış daş mədəninin keçmiş 4-cü mədən səviyyəsində, 320 m h.s.s. yüksəklikdə mağaranın şimal-şərqə baxan girişi yerləşir. Giriş Pest vilayətində, Komárom-Esztergom vilayətinin sərhədindən 100 m məsafədədir. Giriş yaxşı tanınan güclü tektonik çatlaqdadır, şimal-şərqə 80° bucaqla meyllidir. Çatlağın xəttində 30° meyilli və təxminən 70×120 sm diametrli çökək mənbə borusu mağara girişini təşkil edir, bu da partlayışdan sonra tapılmışdır.

Dağın iki hissəsini ayıran tektonik çatlaqda mağara yaranmışdır. Karsı su səviyyəsinə (tszf. 150 m) qədər uzanan, şaquli, lakin ehtimal ki, üfüqi də əhəmiyyətli ölçüdə, suyun yaratdığı mağaranın araşdırılması üçün böyük şans var. Böyük mağaranın mövcudluğunu aşağıdakı faktlar da təsdiqləyir: 20 m şaquli, bir qədər burulmuş, orta ölçüsü 2×3 m olan, kəskin çıxıntılı suyun yaratdığı quyunun aşağı hissəsində yarımçıq döşəmə, onun daş qırıntıları vasitəsilə atılan kiçik daşlar daha da sürüşür, sıçrayır. Son nöqtədən tam kəsikdə yuxarı doğru orta 2–3 m/dəq. sürətlə axan mağara havalandırması, mağaranın üstündəki mədən sahəsində, o zamandan bərkidilmiş boşluğun üzərində ən soyuq vaxtda ən qalın qarları təxminən 6 m² sahədə əridir.

Mağaranın girişləri, yuxarıdakı, bərkidilmiş və aşağıdakı, sərbəst keçilə bilən, 1978-ci ildə kəşf edilmişdir. Hesabatın müəllifi 16 yaşında ehtimal ki, ilklər arasında mağaranın dibinə qədər gəzmişdir. O vaxt hələ Strázsahegyi-sátorkőpusztai gözəlliyindəki aragonit parçaları bəzi yerlərdə bəzək kimi istifadə olunurdu. 1993-cü ilin dekabrında bölmə üzvləri yuxarı, səthə yaxın hissələrin qazılmasına başlamış, bu işin uğuru 1994-cü ilin fevralın 12-də əldə olunmuşdur. O vaxt parçalı damlı, 4×5 m ölçülü bir otaq kəşf edilmiş, bu otaqdan şaquli olaraq aşağı doğru quyunun çıxışı var. Bu otaq mağaranın ən yuxarı nöqtəsidir. Mağaranın aşağı bölməsində ən ehtimal olunan əlavə keçidlərin araşdırılması üçün və bu səbəbdən də burada üzvlər doldurmanı parçalamaqla aradan qaldırırlar. Mağarada böyük bir çaybaşı dənizkərtənəsi müşahidə edilmişdir. Əl yazısına əlavə olaraq mağarada çəkilmiş 17 fotoşəkil əlavə olunmuşdur. Fotoşəkillər 24×36 ölçülü, rəngli, 21 din filmə çəkilmişdir.

Hesabatda mağaranın uzun kəsikli xəritə eskizi daxil edilmişdir, bu eskizi Brusznyiczki Pál, Brusznyiczki Zoltán, Lipták Béla, Lipták Zoltán, Paul György, Szabó Gyula və Wéber Iván hazırlamış, həmçinin Szabó Gyula redaktə etmişdir. Xəritə eskizində fotoşəkillərdə göstərilən yerlər işarələnib. Kəsikdə qırmızı dairə ilə işarələnmiş yerlər artan dağılma təhlükəsi olan, statik dəstək obyektləri ilə gücləndirilməsi lazım olan məkanları göstərir. 1993-cü il Karszt və Mağara hesabatında qeyd olunmuşdur ki, Erzsébet SC Mağara Tədqiqatı Şöbəsi Nagysomlyó-hegyi-barlang (Pilis dağları) mağarasını 1993-cü ildə bir yuxarı kiçik otağı aşkar etmiş və mağaranın dərin nöqtəsindəki qırıntı doldurulmasının açılmasını hazırlamışdır. Şöbə 22 m dərin, su dolu çanaqlı mağaranın xəritə və foto sənədləşməsini həyata keçirmişdir. Poligon Mağara Tədqiqatı Geoloji Hidrologiya Birliyi 1995-ci ildə, 1995-ci il vəziyyətinə uyğun olaraq, mağaranın uzun kəsikli xəritəsini çəkmiş, bu xəritədə 1995-ci ildə mağaraya quraşdırılmış dəstək divarları göstərilmişdir.

1995-ci il ilkin hesabatına daxil edilmiş mağaranın 1995-ci ildə hazırlanmış uzun kəsikli xəritəsi və Görényluk-mağarası ətrafını göstərən 1:50.000 ölçülü səthi xəritə. Səthi xəritədə işarələnmiş Nagy-Somlyóhegyi-barlang coğrafi yerləşməsi görünür. 14 may 1998-ci ildən etibarən ətraf mühit və ərazi inkişafı naziri 13/1998. (V. 6.) KTM qərarına əsasən Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin səlahiyyət sahəsində, Pilis dağlıq bölgəsində yerləşən Nagy-Somlyóhegyi-barlang idarənin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. 2002-ci il MKBT İnformasiyasında Erzsébet SC Barlangkutató Szakosztály-nın 1 iyun 1993-cü ildə Nagy-Somlyó-hegyi-barlang araşdırması üçün lazım olan icazəni aldığı qeyd olunur. O dövrdə aşağı son nöqtə böyük bir daş çökəkdə 16 m dərinlikdə idi. 1994-cü ildə aparılan, tez-tez aparılan dağıtma və keçid təminatı işləri ilə yanaşı, üzvlər ayrıca icazə alaraq mağara girişini bağladılar.