Narbutabia madrasa

Norboʻtabiy madrasası (Madrasai Mir) — Qoʻqondakı memarlıq abidəsi (XVIII əsrin sonu). Qoʻqon xonu Norboʻtabiy xukmronluğu dövründə tikilmiş. Xalq arasında Madrasai Mir adı ilə də tanınır. Norboʻtabiy madrasası çarşı meydanı yaxınlığında yerləşir. Bir mərtəbəli, həyətdən ibarət, düzbucaqlı planlı (52x72 m), dörd bucağında minarə-gülüstü bəzəklər işlənmiş. Həyət (38x38 m) ətrafına bir sıra ravoqli otaqlar yerləşir. Pəncərəsi şimala baxır. Miyonsaroyun iki tərəfində pəncərə boyunca birləşən gumbazlı məscid və 12 pəncərəli (pəncərə çərçivələri quraşdırılmış) dərs otağı mövcuddur. Norboʻtabiy madrasası sərt kərpicdən tikilmiş. Otaqların daxili gənc suvoq ilə bəzədilmiş. Məscidin gumbaz altı şərəfi və məxrəbinin ulduzvari bəzəkləri gözəl görünür. Qapıları girih naxışları ilə bəzədilmiş, daxili hissəsində isə oyma islami naxış tətbiq olunmuş. Norboʻtabiy madrasasının xarici görünüşü Buxara memarlıq məktəbi üslubuna xasdır.

Mənbə: Azimov I., Fargʻona vadisinin memarlıq abidələri, T., 1986.

Tarix

Hijri 1213, miladi 1798-ci ildə Qo‘qon hökmdarı Norbo‘tabiy ibn Abdurrahmonxon tərəfindən tikdirilmiş. Köhnə Buljor, hazırkı Yeni Çörsu meydanında yerləşir. Norbo‘tabiyə “amir-al muslimiyn” unvanı verilib. Buna görə madrasa “Madrasa-i amir-al muslimiyn” adlanıb. Xalq tələffüzündə hər hansı adı qısaltmağa çalışır. Bu səbəbdən madrasa adı tələffüzdə qısalaraq “Madrasa-i Mir” formasına gəlmiş. Madrasa adı rəsmi dairələrdə və sənədlərdə “Madrasa-i Mir” olaraq adlandırılsa da, xalq arasında “Norbo‘tabiy madrasası” şəklində istifadə olunur. Baş müəllimə Muhammad Yaʼqub Oxund binni Muhammad Xoca Eşoni Sadr hazratları təyin olunublar. Otaq sayı — 50; tədris olunan elm sayı — 114; müəllim sayı — 12 nəfər.

Memarlıq həlli

Madrasa binasının forması düzbucaqlı şəklindədir, tərəfləri 52x72 metrdir. Binanın böyük, möhtəşəm pəncərə hissəsi şimala yönəlib. Dörd bucağında böyük həcimli bürclər (minarəvari element) tikilib. Darvazaxananın (miyonsaroy) qərb tərəfində madrasa məscidi, şərq tərəfində isə böyük dərs otağı yerləşir. Miyonsaroydan dərs otaqları yolu ilə daxili həyətə daxil olunur. Daxili həyt kvadrat (dördbucaqlı) formada olub, tərəfləri 38x38 metrdir. Daxili həyt qırx otaqla əhatə olunmuşdur. Darvazaxana, məscid, böyük dərs otağı tavanları gumbaz üslubunda örtülüb. Gumbazları arxa ravoqlar qaldırır. Gumbazların divara yapışan hissələri muqarnas, şərəf üslubunda gənc ilə bəzədilmiş. Məscid məxrəbələri gənc muqarnaslarla bəzədilmiş.

Qapı və qapılar qayroq ağac və qoz ağacından hazırlanmış, onlara incə oyma naxışlar tətbiq olunmuş. Naxışlarda parqori və islam üslublarının uyğunluğu əldə edilmiş. Madrasa‑i Mir binası Buxorodakı Ko‘kaldosh, Abdulazizxon, Mir Arab mədrəsələrinin binalarına bənzəyir.

Madrasa 1924-cü ilə qədər fəaliyyət göstərir.