Nuriddin Basir Mausoleum

Nuriddin Basir məqbərəsi (özbəkcə: Nuriddin Basir məqbərəsi, farsça: حرم نورالدّین باسیر‎‎) — Samarkand şəhərindəki XX əsrdəki müsəlman məqbərələrindən biridir. Məqbərədə Şeyx Nuriddin Basir Qutbiy Çahordahum dəfn olunmuşdur.

Məqbərə Samarkandın şimal-şərq hissəsində, köhnə şəhər adlanan ərazidə, Afrasiyob qədim məskəninin cənub kənarında, qədim Xəzrati Xizr qəbristanlığı sahəsində, Hazrat Xizr məscidindən 230 metr şimal-şərqdə yerləşir. Hazrat Xizr məscidi və İslam Karimov məqbərəsi, Maxsumbobo məqbərəsindən 200 metr şimal-şərqdə yerləşir.

Tarix

Şeyx Nuriddin Basir Qutbi Çaxordahum (farscadan tərcüməsi XIV qutb) ləqəblə XII əsrin ortalarından XIII əsrin birinci yarısına qədər yaşamışdır. O, öz dövrünün görkəmli islam ilahiyyatçısı idi. Toshkentdə doğulmuşdur. Kör doğulmuşdur. O, fars dilindən “bağlı gözlə görmək” və ya “kəskin görmək” mənasını verən Basir təxəllüsünü almışdır. O, ilkin dini təhsili atasından, sonra məşhur Şeyx Zeyniddin Kuyi Orifundan almışdır. Gəncliyində anası ilə Samarkandə köçüb gəlmiş, qədim Novadon kanalı boyunca qonim tapmışdır. O dövrdə Monqolların dağıdıcı hücumundan sonra bərpa olunmuş Samarkanddə o, çoxlu tərəfdarları və şagirdlərini tapmışdır. O, 1242-ci ildə Samarkanddə vəfat etmiş və evindən uzaq olmayan yerdə, Novadon kanalı boyunca, qədim qəbristanlıqda dəfn olunmuşdur. 130 il sonra paytaxtı Samarkand olan böyük sultanlığın hökmdarı Amir Timur (Timur) özünün mənəvi ustadlarının məsləhətinə əsasən qəbri üzərinə tünd rəngli gövdəli məqbərə tikməyə qərar vermişdir. Gövdələrin hündürlüyü beş metrə çatmış və Samarkandın bütün nöqtələrindən görünürdü. O dövrdə Amir Timurun qoşunları Ko‘ksaroy təpəsində yerləşirdi, orada qala var idi, çoxlu binalar və saraylar tikilmiş, onların arasında ən məşhurları Ko‘ksaroy və Bustansaroy olub, orada Amir Timurun özü tez-tez dayanırdı. XV əsrin ortalarında Samarkanddə Nuriddin Basirə hörmət o qədər çox idi ki, tarixçi Abdulhasanın yazdığına görə, “təqvodorlar, din aləmləri, cümlədən Şeyx ul-İslam da onun qəbri yanında piyada gəzirdilər”.

1868-ci ildə rus qoşunlarının Türküstan yürüşləri nəticəsində Samarkand Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu. Timur qalasının yerində rus qoşunlarının müdafiə qalası tikildi. Rus qalası ərazisində Nuriddin Basir məqbərəsi və Timur dövrünün digər binaları dağıdıldı.

Mənbələrə görə. Vatkin məqbərəsi Qutbi Choardaxum məzarının üzərindəki hazırkı qala tikintisində ruslar tərəfindən dağıdılmış.

1881-ci ildə rus qoşunlarının qalasını genişləndirmə və möhkəmləndirmə prosesində Rusiya imperiyasının rəhbərləri tərəfindən Köksaroy təpəsindəki Nuriddin Basir məqbərəsi və digər memarlıq yodgorliklər (məsələn, Köksaroy və Boşonsaroyun möhtəşəm sarayları) partlayaraq dağıdıldı. Binaların dağıdılması, xüsusilə məqbərənin dağıdılması, Samarkandlıların kəskin narazılığına səbəb oldu və Samarkandın o dövrdəki baş Qazi (şəriət qazi) – Said Mir Nizomiddin Xoca (o, Maxdumi Aʼzam avlodu) alinin qəbri başqa yerə köçürüldü.

Özbəkistan 1991-ci ildə müstəqilliyə çatdıqdan sonra, alimlər tərəfindən tarixi əl yazmaları və məlumatlar araşdırılıb, Nuriddin Basir qəbri harada yerləşdiyi müəyyən edildi. 1997-ci ildə hazırkı məqbərə alinin qəbri üzərinə Mir Nizomiddin Xoca nəsilləri tərəfindən, şəxsi vəsaitlə, həmçinin könüllü xeyriyyə bağışları hesabına tikildi. Məqbərə yanında müqəddəs və şifalı hesab olunan bulaq var.

Samarkandın digər memarlıq, arxeoloji, dini və mədəni yodgorlikləri ilə birlikdə “Samarkand – mədəniyyətlərin kəsişməsi” adı ilə UNESCO-nun Dünya irsi siyahısına daxil edilib.