Ócsa Protected Landscape Area

Ócsai Təbiət Qoruma Sahəsi, Duná–İpoly Milli Parkı İdarəsinin tabe olduğu Macarıstandakı təbiət qoruma sahəsidir, ümumi sahəsi 3606 hektardır, bundan xüsusi qorunan 1466 hektardır.

Məkanı

Budapeştin təxminən 30 kilometr cənubunda, Ócsa, Dabas və Inárcs kəndləri ilə sərhədlənən ərazidə yerləşir.

Xüsusiyyətləri

Təbiət qoruma sahəsi 1975-ci il sentyabrın 9-da yaradılıb, Milli Təbiət Qoruma İdarəsinin prezidenti tərəfindən 3/1975.OTVH saylı qərarı ilə, Duná vadisi və alfland çöl sahələri arasında yerləşən, dərin yerləşən bataqlıqlar və bataqlıq sahələrinin bitki və heyvan nadirliklərinin qorunması üçün.

Ócsai Təbiət Qoruma Sahəsinin mərkəzi hissəsi Duná–Tisza arasında əvvəllər geniş yayılmış bataqlıq sahəsinin son qalıqlarından biridir. Botanik və heyvan nadirliklərini, dəyərlərini sahənin süpürülməsinə yönəlmiş əvvəlki cəhdlərin səmərəsizliyi sayəsində qalan daimi su axınına borcludur. Bütün sahənin xüsusiyyəti mozaikalıqdır, yəni açıq sular, sazlıq sahələri, çəmənliklər, meşələr, çöl sahələrinin dəyişməsi və buna uyğun insan fəaliyyətlərinin izləri.

Formalaşması

Ócsa ətrafındakı bataqlıq havzalarını qədim Duná minlərlə il əvvəl yaratdı. Keçmiş Duná gölünün çınqıl örtüyü alt təbəqəni təşkil edir, burada su orqanizmləri və canlıların qalıqlarından suyu az keçirən bir çamur yaranıb, çökəkləri izolyasiya edir. Gödöllői dağlıq və Duná–Tisza arasındakı arxa torpaq suyu yerin altında 10–15 metr dərinlikdə, cənub‑qərb istiqamətində yavaş‑yavaş Duná gölünə süzülür, sonra arxa dağlar bitdikdə və Duná düz çökək sahəsi ilə görüşdükdə, Ócsa bölgəsində bu torpaq suyu səthin yaxınına, bəzən birbaşa səthə çatır. Beləliklə izolyasiya olunmuş çökəklərdə su örtülməsi demək olar ki, həmişə daimi olur. Bu cür yerlərdə bataqlıqlar yaranıb, ya da su basqını bütün bölgəni əhatə etdikdə, bataqlıq sahələri. Bataqlıqlarda ölü bitkilərdən yaranan orqanik maddə bütün il boyunca, oksigenlə təcrid olunmuş şəkildə suyun altında qalır, buna görə də parçalanmır, əksinə yavaş‑yavaş qaranlıq rəngli, suyu udan, lifli bir maddəyə, torpağa çevrilir.

Tözeqdə xüsusi tələbatlı bitkilər, lapi nadir növlər yerləşmişdir. Lapi çətin isidilən, suvarılmış, soyuq torpağında bunlar son Buz dövründən sonra baş verən qızışmanı, yəni lapi bitki növlərinin bir hissəsinin ölkəmizdə buz dövrü qalıq bitkisi olduğunu, yaşadı. Buz dövründən sonra gələn interglacial dövrün şəkli, müxtəlif bitki örtüyünə və mikroiqlimə bağlı heyvan aləmi də qalmışdır, hansı ki, növ və fərd sayına görə də olduqca zəngindir.

Bitki və heyvan aləmi

Açıq su səthini qorunan ərazi daxilində daha dərin yerlərdə, köhnə morotvaxlar, su axınlarının çöküntülərində və daha yeni yaranmış kanallarda tapa bilərik. Sahilləri geniş bir lentdə çəmən, saz çəmənləri ilə örtülüdür, burada hələ də nadir lapi çəpəri (Urtica kioviensis) mövcuddur. Daha uzaqda yüksəklikli, turjanlı sahələr, sonra isə tipik lapi çəmən cəmiyyətləri, yəni “csátés” lapi çəmənləri gəlir. Yaxın əhalilər əsrlər boyunca lapiyun dəyərli yanacaq maddəsi, tözeqi, çıxarıblar, lakin lapi sahələri yalnız ətrafdakı kənd təsərrüfatı torpaqlarının 20-ci əsrdə yayılması və müasir su tənzimləmə səyləri nəticəsində kəskin şəkildə azalaraq, bu gün onların çoxu sərt şəkildə qorunur (məsələn, Bika-rét turjanı). Qədim su axınları boyunca, daha az bağlanmış meşələrin sazları tipik buz dövrü qalıq bitkiləri olan lapi çəpəri və lapi balıqçığı (Sparganium natans) təşkil edir. Daha quru yerlərdə mavi çiçəkli lapi çəməni görünür, onun qalmasını isə təbiətlə ahəngdar yaşayan insanın davamlı müdaxiləsi, torpaq istifadəsi təmin edir, çünki sahələri tez bir zamanda küləkli qızılcığa (rekettyefıçı, Salix cinerea) məhkum olardı, əgər köhnə aqrar idarəetmə, müntəzəm biçmə bunu əngəlləməsəydi. Bu gənc çəmənlərdə hələ də bir neçə orkide növü yaşayır və burada daha xoşbəxt günlərə ümidlə gözlənilir sahənin dəyərli buz dövrü qalıq növü, ətirli çan çiçəyi (Adenophora liliifolia) də.

Nadir və dəyərli Macar kəhrəba ağacı (Fraxinus angustifolia subsp. pannonica) ilə zəngin çəmənlik cəmiyyəti, müvəqqəti su örtüyü səbəbindən çəmənlərin kök sistemi (əsas çəmən) inkişaf etdirilib. Daha yüksək mərtəbədə ekoloji inkişafın son mərhələsi, palıd-çinar-qaraciyər meşəsi ortaya çıxır, onların ot səviyyəsi tipik olaraq dağlıq növlərə də ev sahibliyi edir (iki yarpaq kölgə çiçəyi (Maianthemum bifolium), yuvarlaq yarpaq kapotnyak (Asarum europaeum), sarı çöl çobanyastığı (Lamium galeobdolon)). Daha açıq sulu hissələrdə isə su çiçəyi (Menyanthes trifoliata) yetişir.

Ərazinin heyvan aləmi də çox zəngindir. Çəmənlik meşələrinin torpağında mütəxəssislər son dərəcə zəngin həşərat-faunası tapıblar. Ərazinin nisbi sarsılmazlığı əsasən quş aləminə fayda verir, lakin məsələn torpaqda yaşayan həşəratların kvadrat metr üçün nümunə sayı ölkədə burada ən yüksəkdir. Ócsa Öregturjánında hələ də nadir kəpənək növləri, məsələn böyük çöl bayquşa (Nonagria typhae), həmçinin buz dövründən sonra “unudulmuş” və yalnız burada yaşayan qızılzolaqlı kömür kəpənəyi (Coenonympha oedippus) mövcuddur. Ərazidə adi bir görüntü bataqlıq tısbağası (Emys orbicularis) olsa da, burada hələ də çəmən dünyasının çox nadir balıq növü, çəmən çubuğu (Umbra krameri), və həmçinin relikt doğumlu sürünən (Zootoca vivipara) yaşayır. Dəyərli quş faunaının ən qiymətli üzvləri qara çöl çölçü (Circus pygargus), böyük çölçü (Numenius arquata), qızılquş (Crex crex), qızılgöz (Coracias garrulus), çəmən çubuğu (Locustella naevia), mavi qartal (Falco vespertinus), qırmızı qartal (Falco subbuteo) və balıqçılıq çölçüsü (Botaurus stellaris).

İpək çəmənliyi tədris yolu

Çəmənlik aləmini təqdim edən, 1200 metr uzunluğunda tədris yolu ócsa Böyük-meşəsi boyunca keçir. Açıq şəkildə ziyarət edilə bilən obyekt bir saat ərzində, rahat gəzinti tempində keçilə bilər. Tədris yolunun sonunda, İpək çəmənliyində oturacaqlar və oyun meydanı təbiətdə bir az daha vaxt keçirmək istəyənləri gözləyir. Xəritə, tədris yoluna aparan dəftər və ya tur rəhbəri ócsa Təbiət Evində əldə edilə bilər.