Ördögárok utcai Cave

Ördögárok küçəsi mağarası Macarıstanda xüsusi qorunan mağaralar arasında idi. Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Budai dağlıqda, Budapeştin II. rayonunda yerləşir. Fazekas dağı ən uzun mağarası.

Təsvir

Budapeştin II. rayonunda, bunun içində Fazekas dağı kütləsinin kənarında, Ördög-árok vadisində, Ördögárok küçəsi 68 nömrəli evin önündə açılır. Ördögárok küçəsinin 50012 yer qeydiyyat nömrəli sahəsində yerləşir. Dağın ən uzun mağarası. Mağara freatik və ya termal su mənşəli, təxmin edilən yaranma tarixi digər budai hövzəli mağaralarla eyni ola bilər. Mağara yolun ortasındakı telefon quyusunun yalnız xüsusi açılan qapağının açılması ilə əldə edilə bilər. Keçidləri Ördög-árok yaxınlığında, çayın səviyyəsindən dərinliyə doğru uzanır. Uzunluğu 45,1 metr, şaquli yayılması və dərinliyi 21 metr.

Mağaranın ilk təsvirini hazırlayan Szabó Gyula‑ya görə, mağara şimal‑cənub istiqamətindəki tektonik çatlar boyunca çıxan hövzə sularının formalaşdırdığı ola bilər. Dökülmə hissəsi dəmirbeton əsasına yerləşdirilmiş beton halqalarla, yağış suyu kanalı yanına inşa edilərək yaradılıb. Əsasdan cənub istiqamətində yerləşən ilk təbii mağara boşluğu, oradan qərb istiqamətində bir neçə metr sonra mağaranın əsas çatına çatır, bu da mağaranın dibinə qədər uzanır. Bunun paralelində bir dövrə keçidi də mağaranın dərin hissələrinə aparır.

Mağarada ən tipik mineral kalkitdir, müxtəlif kristal formalarda tapılır. Mağara üçün xarakterik olanlar isə sferik boşluqlar və digər hövzə həll formalarıdır.

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, hələ məlum olmayan hissələr Ördög-árok çayının suyunun karsta yönəldilməsi nəticəsində yaranmış ola bilər. Xüsusi qorunan mağara idi. Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin icazəsi və tədqiqat məqsədi ilə ziyarət edilə bilər.

Bələdiyyə ədəbiyyatında bu mağara Ördögárok-utcai-barlang (Takácsné 1990) adı ilə də rast gəlinir. 1998-ci ildə mağara ədəbiyyatında ilk dəfə Ördögárok utcai-barlang kimi adlandırılmışdır.

Tədqiqat tarixi

Mağara o zaman kəşf edildi ki, 1989-cu ilin yayında Hűvösvölgydəki Ördögárok küçəsində, böyük diametrli yağış suyu kanalı tikilərkən. İş zamanı, bol bir bulud yağışından sonra, Ördögárok küçəsi 68 nömrəli əmlakın önündə, iş qazının cənub hissəsində (dachsteini kireçdaşı ilə yaranmış) boşluqda böyük miqdarda yağış suyu itdi və axın elementlərini də özünə apardı.

Mağaranın tədqiqi ilə bağlı yeddi ildən araşdırma hesabatları mövcuddur: 1989, 1990 və 1993-cü illərdə Erzsébet SC, 1995 və 1996-cı illərdə Poligon Barlangkutató Geológiai Hidrológiai Egyesület, 2002 və 2004-cü illərdə isə Kraus Sándor tərəfindən mağara haqqında danışılan hesabat hazırlanmışdır. İlk, 1989-cu il tədqiqatı zamanı, araşdırma ilə yanaşı mağaranın geoloji araşdırması da həyata keçirildi. Mağaranın ilk xəritəsi 1989-cu il iyulun 27-də aparılan ölçmələrin məlumatlarından istifadə edilərək hazırlanmışdır. Xəritəni Kárpát József, Kiss Attila və Takácsné Bolner Katalin köməyi ilə tərtib etmişdir. Erzsébet SC-nin 1990-ci ildə mağara tədqiqi üçün araşdırma icazəsi olmuşdur. 1993-cü ildə də boşluqda araşdırma işi aparılmışdır. Mağaranın Poligon Barlangkutató Geológiai Hidrológiai Egyesület tərəfindən aparılan tədqiqi ilk dəfə müdafiə baxımından həyata keçirilmişdir. 1996-cı ildə mağarada yeni bir hissə kəşf edilmişdir. O vaxt, böyümüş mağaranın xəritəsi hazırlanmışdır. 2002 və 2004-cü illərin tədqiqat hesabatlarında yalnız mağara təsvir edilmişdir.

Erzsébet SC-nin Szabó Gyula rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupunun 1989-cu ildə yalnız bu qədər müəyyən edə bildiyi ki, keçidlər o vaxt məlum olan son nöqtələrindən ehtimal ki, bir neçə istiqamətdə davam edə bilər, lakin onlar böyük miqdarda gil ilə doldurulmuşdur. 1993-cü ilin dekabrında Erzsébet SC tədqiqatçıları bir dar yerin aşılmasına cəhd etdilər, lakin müvəffəqiyyət əldə etmədilər. Szabó Gyula 1995-ci ildə, artıq tədqiqatçı kimi, mağaraya səth yağış suyu sızmasının davamlı olduğunu, bu da mənfi cəhətlərə əlavə olaraq, kəşfdən bəri illər ərzində gil ilə tıxanmış sifonun yuyulması və əvvəllər yüksək karbon dioksid konsentrasiyalı mağara havasının daimi olaraq təmizləşməsi üstünlüyünü gətirdiyini bildirdi.

Mağaranın vəziyyəti 1996-cı ildə daha da pisləşmədi, zərərli səthi təsirlər azaldı, bu da mağaraçılar tərəfindən müntəzəm vəziyyətin qorunması fəaliyyətinin güclənməsi ilə dəstəkləndi. Cəmiyyətin tədqiqatçıları həmçinin mağaranın ehtimal ki, köhnə Fazekas-hegyi daş mədənində aşkar edilmiş kiçik mağaralar və mağaraya işarə edən hadisələr istiqamətində davam edə biləcəyini, bu istiqamətdə yerləşən evlərin kiçik binalarının hərəkətləri barədə şikayətlərin də bunu təsdiq edə biləcəyini müəyyən etdilər. Bu il mağaranın əsas plan xəritəsi və uzun kəsik xəritəsi hazırlandı. Xəritələr Poligon Barlangkutató Geológiai Hidrológiai Egyesület tərəfindən, itirilmiş nöqtələrlə, 1996-cı il noyabrın 27-də aparılan mağara ölçülməsi məlumatlarından istifadə edilərək, Szabó Gyula tərəfindən tərtib edildi. Xəritələr 1:100 ölçü nisbətində mağaranı göstərir. Hər iki xəritə lövhəsində Şərq-Şimal istiqaməti işarələnib.

1998-ci ilin may ayının 14‑dən etibarən ətraf mühit və ərazi inkişafı naziri 13/1998. (V. 6.) KTM qərarına əsasən Duna–İpoly Milli Parkı İdarəsinin səlahiyyət sahəsində, Budai dağlıq bölgəsində yerləşən Ördögárok küçəsi mağarası idarənin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. 2002-ci ildə Kraus Sándor da bu bölgədə birləşmiş, lakin dar keçid sisteminin mövcud olduğunu fərz etmişdir. Bu düşüncəyə görə, bu keçid sistemi Ördögárok küçəsi mağarasını Fazekas‑dağının digər, qismən artıq əlçatan olmayan, çökək mənşəli boşluqları ilə birləşdirir. Kraus Sándor 2004‑cü ildə isə Ördög‑árok qırıq xətti boyunca yaranmış, çökək mənşəli keçidlərin mağara sisteminə qoşulmasının mütləq olmadığını vurğulamağın vacib olduğunu qeyd etmişdir.