Pál-völgy Cave

Pál-völgyi-barlang Budapeştdə turizm məqsədli yaradılmış mağaralardan biridir. Turistlər üçün hazırlanmış uzunluğu 500 m. Özəl mağara idi, lakin hazırda Pál-völgyi-mağara sisteminin bir hissəsidir. Pál-völgyi-mağara Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Budai dağlıq ərazidə, Budapeştin II. rayonunda yerləşir. Mağaranın səthi qoruma sahəsi, təxminən 4,7 ha, Duna–Ipoly Milli Parkının idarəçiliyindədir və ayrıca qanunla qorunan, ölkə miqyasında əhəmiyyətli təbiət qoruma sahəsidir. Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biri idi.

Təsvir

Mağaranın girişi Budapeştin II. rayonunda, Szépvölgyi út yolunun yanındakı, artıq işlədilməyən, yenidən əkilən, parklaşdırılmış daş çıxarma məntəqəsində, Szépvölgyi út 162 nömrəli evin altında yerləşir. Daş çıxarma məntəqəsinin yanında park yeri var. Kolosy meydanından başlayan 65 və 65A nömrəli avtobuslar daş çıxarma məntəqəsində dayanır.

Mağaranın uzunluğu 13 465 m-dir. Boşluq sistemi K–Ny istiqamətində 1020 m uzunluğunda, Ş–D istiqamətində 400 m enindədir. Şaquli yayılması 113,9 m-dir, bu sahədə ən dərin nöqtə girişdən 86,7 m dərinlikdə, Cənubi hissədə Mozaik-otaq adlı bölmədə yerləşir; ən yüksək nöqtə isə girişdən 27,2 m yüksəklikdə, Delfin-korridorunun yan budağında yerləşən Kilátó-otaqda yerləşir.

Əhatə edən mağara sistemi daxilindəki qayalıq, digər böyük mağaralar kimi, əsasən yuxarı eosen dövrünə aid, sahil dənizi mənşəli kalkar (Szépvölgyi Mészkő Formáció), hansı ki, tez-tez böyük ölçülü birhüceyrəli orqanizmlərin (Nummulites, Discocyclina) tipik kalkar skeletləri ilə zəngindir. Onların yanında bəzi yerlərdə qabıqlar (əsasən Pecten növləri), dəniz dənizkürələri və liken heyvanlarının yaxşı saxlanılmış fosilləri də mağara divarlarında müşahidə olunur, hətta Liliomkert və Heliktites-otaq bölgələrində dəniz liliomu çiçəkli orqanizmləri də görünür. Mağaranın məkan yerləşməsi təxminən eosen kalkarının D–DK istiqamətində, 25–30° təbəqə meyli ilə uyğun gəlir, buna görə kalkar örtük təbəqəsinə, yuxarı eosen marmara yalnız qısa bir yuxarı keçid səviyyəsi (Alba Regia-folyosó) və bir neçə yüksəkdə kəsilmiş çökək (məsələn, Gyűrűs-terem) daxil olur. Kalkarın əsas qayalıq təbəqələrindən yalnız eosen təbəqəsini təqdim edən, alovlu daş qırıntılarına malik əsas breks yalnız bəzi, ətrafdan daha dərin keçidlərdə (məsələn, Alagsor, Kiskarácsony-ág) ortaya çıxır.

Şəbəkəli, bəzi yerlərdə xüsusilə labirint tipli boşluq sistemi strukturu, əsas qayalıqdakı qırılma xətlərinin istiqamətini dəqiq əks etdirir; bunlardan Decemberi-szakaszt, Régi Részt və Negyedik Negyedet daxil edən mərkəzi zonada ÉÉK–DDNy və ÉNy–DK istiqamətində, şərq zonasındakı və Cənubi bölmədə isə ÉK–DNy istiqamətində, demək olar ki, şaquli qırılmalar hakimdir. Qərb zonasını təmsil edən Jubileumi-szakasz bölgəsində NyÉNy–KDK istiqamətindəki qırılmalar və müəyyən keçid bölmələri (məsələn, Felfedező-ág, Kis-dóm, Ementáli-folyosó) tavanını müəyyən edən, düz sürüşmə (sürüşmə?) planları da mühüm rol oynayır.

Tektonik preformasiya ilə yanaşı, keçidlərin yerinin müəyyən edilməsində əsas qaya təbəqəsinin son vulkanik, hidrotermal proseslərlə bağlı dəyişməsi də rol oynaya bilərdi, bu da ayrı-ayrı qırılma xətləri boyunca bir neçə dəm-dən 1–1,5 m-ə qədər enindəki zonalarda kireci poroz, sərbəst, yüksək karbon turşulu maddəyə çevirmişdi. Bu karbon zonaları keçidlərin əksəriyyətinin əsas hissəsində rast gəlinir və təxminən 160 m Bf. üzərindəki (məsələn, Felső-lépcsős-folyosó, Delfin-folyosó, Nagy-fal) daha yüksək səviyyələrdə çox yaxşı görünür, burada əsas qaya sarımtıl rəngindən pas-qəhvəyi kənarla sərhədlənmiş ağ rəngli maddəyə kəskin şəkildə dəyişir.

Möcüzənin məkan strukturu və həll formaları həm də karst su səviyyəsi altındakı, freatik zonada baş verən boşluq həllini göstərir, bunun əsas təsir faktoru ehtimal ki, qırılma xətləri boyunca dərinlikdən çıxan isti-isti su və dağların açıq karst sahələrindən gələn, enən soyuq karst sularının görüşmə zonasındakı qarışdırıcı korroziyadır. Hal-hazırda Dunaya yaxın çıxan qaynaqların atalarının köhnə su keçidləri kimi xidmət edən keçid sistemi yaranmasının başlanğıcı aşağı pleistosenin sonu (təxminən 1 milyon il) ola bilərdi. Budai-hegység yüksəlməsi və Dunanın daha dərin kəsilməsi ilə daha aşağıya enən karst su səviyyəsi nəticəsində tədricən quruya çıxan keçidlərin əksəriyyəti artıq ən azı 350 min il əvvəl 160 m tszf. ətrafındakı su səviyyəsi göstəricilərinin tarix təyini əsasında havalandırılmışdı.

Barlang hal-hazırda hidrologiya baxımından qeyri-aktivdir. Ən dərin nöqtəsi (Mozaik-terem) də karst su səviyyəsindən yuxarıda yerləşir, lakin bu yerli, asılı karst su tipli saxlayıcı səviyyəsinin yüksəlməsi zamanı (müşahidələrə görə, ehtimal ki, inşa edilmiş insan mühiti su boru qırılmalarının da təsiri ilə) burada 3 m dərinliyində göl də yarana bilər. Barlağın (və ya ən azı bəzi hissələrinin) keçmişdə, mütləq Şép-völgy (Szép-völgy) oyulması ilə əlaqəli olaraq səthi axın sularının təsiri ilə də qarşılaşdığı ehtimalı var. Bu sular əsasən keçidlərin doldurulmasında və onların çöküntülərinin yığılmasında rol oynayıb, lakin əhəmiyyətli boşluq genişlənməsi işi aparmamışdır. Damcı suyu və ondan yaranan dayaz hovuzlar isə bu gün də bir çox yerdə müşahidə olunur, bunlar da damcı daşlarının çıxması ilə barlağın doldurulmasına töhfə verir.

Tektonik hazırlıq yalnız barlağın planında deyil, həm də əksər koridorların əsasən çatlaq tipli inkişafında izlənilə bilər. Keçidlər nisbətən dar, orta hesabla 2 m enlidirlər, lakin hündürlüyü əhəmiyyətlidir, bəzi yerlərdə 15–20 m hündürlüyə çatır. Keçid bölmələri isə əsasən xarakterik asimmetrik, b və d hərflərinə bənzər formadadır. Qayaların sürüşməsinə zidd istiqamətdə axan, həll olunmuş aşağı bölmə hissələrinə tavanın kök zonalarının qırılması ilə yaranan, dar çuxurlar bağlanır. Bu hadisə barlağın ən yüksək, ən qədim hissələrindən ibarət Dördüncü Kvadrantda (məsələn, Nyest-folyosó, Delfin-folyosó) ən yaxşı şəkildə müşahidə olunur, lakin ən dərin zona keçidlərində də daha az inkişaf etmiş formada görülə bilər.