Pergamon

Pergamon ya da Pergamum ( və ya; Antik Yunan: Πέργαμον), həmçinin müasir Yunan forması Pergamos (Πέργαμος) ilə də adlandırılır, Aeolisdə zəngin və güclü antik Yunan şəhəri idi. O, müasir Egey dənizi sahilindən 26 kilometr (16 mil) məsafədə, Caicus çayının (müasir Bakırçay) şimal tərəfində bir yarımadada və Türkiyənin müasir Bergama şəhərinin şimal-qərbində yerləşir.

Helenistik dövrdə, Attalid sülaləsi dövründə 281–133 BC tarixləri arasında Pergamon Krallığının paytaxtı oldu və onu Yunan dünyasının əsas mədəni mərkəzlərindən birinə çevirdi. Onun bir çox abidələrinin qalıqları bu gün də görünür, ən məşhuru isə Pergamon Altarının şah əsəridir. Pergamon Yeni Əhdi-Cədid kitabında Vəhy bölməsində qeyd olunan Asiyanın yeddi kilsəsindən ən şimalındakı idi.

Şəhər 335 metr (1,100 ft) hündürlüyündəki andezit mesasının üzərində, yəni akropolda yerləşir. Bu mesa şimal, qərb və şərq tərəflərində kəskin enir, lakin cənub tərəfindəki üç təbii terraslar zirvəyə çıxmaq üçün yol təmin edir. Akropoldan qərbdə Selinus çayı (müasir Bergamaçay) şəhərdən keçərkən, Cetius çayı (müasir Kestelçay) şərq tərəfdən axır.

Pergamon 2014-cü ildə UNESCO Dünya İrs Siyahısına əlavə edildi.

Məkan

Pergamon Türkiyənin şimal-qərbində, tarixi Mysia bölgəsində, Caicus düzünün şimal kənarında yerləşir. Caicus çayı bu nöqtədə ətraf dağları və təpələri qıraraq cənub-qərbə geniş bir əyrilikdə axır. Şimalda dağ silsiləsinin ətəyində, Selinus və Cetius çayları arasında, dəniz səviyyəsindən 335 metr (1,099 ft) yüksələn Pergamon kütləsi yerləşir. Sayt dənizdən yalnız 26 kilometr (16 mil) uzaqdadır, lakin Caicus düzü Karadağ kütləsi tərəfindən bağlandığı üçün dənizə açıq deyil. Nəticədə, ərazi güclü daxili xarakter daşıyır. Helenistik dövrdə, Caicusun dənizlə qovuşduğu Elaia şəhəri Pergamonun limanı kimi xidmət edirdi. İqlim Aralıq dənizi tipindədir, may ayından avqust ayına qədər quraq dövr olur, bu da Asiya Kiçikinin qərb sahilində ümumidir.

Caicus vadisi əsasən vulkanik qayalıqlardan, xüsusilə andezitdən ibarətdir və Pergamon massifi də andezitin intruziv stoku kimi çıxış edir. Massif təxminən bir kilometr enində və şimaldan cənuba doğru təxminən 5,5 km uzunluğundadır. O, geniş, uzanan bir əsas və nisbətən kiçik bir zirvə - yuxarı şəhərdən ibarətdir. Cetius çayına baxan tərəf kəskin qayalıqdır, Selinus tərəfi isə bir qədər qırıqdır. Şimal tərəfində qayalar 70 metr (230 ft) enində bir qayalıq çıxıntısı yaradır. Bu çıxıntının cənub‑şərqində, “Queen’s Garden” kimi tanınan sahədə, massif ən yüksək nöqtəsinə çatır və dərhal şərqə doğru qəfil kəsilir. Yuxarı şəhər cənuba doğru əlavə 250 metr (820 ft) uzanır, lakin çox dar qalır, eni yalnız 150 metr (490 ft) dir. Cənub ucunda massif şərq və cənuba doğru tədricən enir, təxminən 350 metr (1,150 ft) enində genişlənir və sonra cənub‑qərbə doğru düzənliyə enir.

Pre‑Hellenistic period

Bronza dövründə erkən məskunlaşma sübut edilə bilməz, baxmayaraq ki, ətraf ərazidə bronza dövrünə aid daş alətlər tapılmışdır.

Pergamonun məskunlaşması Arxaik dövrə qədər izlənilə bilər, mülayim arxeoloji tapıntılar, xüsusilə qərbdən, xüsusilə şərq Yunanıstan və Korintdən idxal olunmuş keramika parçaları, eramızdan əvvəl gec VIII əsrə aid olduğu üçün.

Pergamonun ədəbi mənbələrdə ən qədim qeydiyyatı Xenophonun Anabasisindən gəlir, çünki Xenophonun rəhbərliyi altında On Minlilərin yürüşü 400/399 BC-də Pergamonda başa çatdı. Şəhəri Pergamos adlandıran Xenophon, qalan Yunan qoşunlarını (Diodorusa görə təxminən 5,000 nəfər) Thibrona təhvil verdi, o da bu məkanın yaxınlığında 399 BC mart ayında Pers satrapları Tissaphernes və Pharnabazus qarşısında bir ekspedisiyanı planlaşdırırdı. Bu vaxt Pergamon Eretriadan olan Gongylos ailəsinin mülkiyyətində idi, Ahamənid İmperiyasına tərəfdaş olan bir Yunan, Asiya Kiçikində sığınacaq tapmış və Pergamon torpağını Xerxes I-dən almış, və Xenophon onun dulü Hellas tərəfindən qonaq edilirdi.

362 BC-də Mysiyanın satrapı Orontes, Pers İmperiyasına qarşı uğursuz üsyan üçün Pergamondan bazar kimi istifadə etdi. Yalnız Aleksandr Makedoniyalı ilə Pergamon və ətraf ərazi Pers nəzarətindən çıxarıldı. Hellenistik dövrə qədər şəhərin az izləri qalır, çünki sonrakı dövrdə torpaq dərin şəkildə dəyişdirildi və geniş terrasların tikintisi demək olar ki, bütün əvvəlki strukturların aradan qaldırılmasını tələb etdi. Athena məbədinin bəzi hissələri, həmçinin Demeter məbədindəki qurbanlıq meydanının divarları və təməl daşları dördüncü əsrə aiddir.

Helenistik dövr

Trakiyanın Kralı Lysimachus 301 BC-də mülkiyyətə keçdi və şəhəri onun leytnantı Philetaerus genişləndirdi. 281 BC-də Trakiya krallığı dağıldı və Philetaerus müstəqil hökmdar oldu, Attalid sülaləsini qurdu. Onun ailəsi Pergamonu 281‑133 BC arasında idarə etdi: Philetaerus 281–263; Eumenes I 263–241; Attalus I 241–197; Eumenes II 197–159; Attalus II 159–138; və Attalus III 138–133. Philetaerus yalnız Pergamon və onun yaxın ətrafını idarə edirdi, lakin şəhər Eumenes I dövründə çoxlu yeni torpaq qazandı. Xüsusilə, 261 BC‑də Sardis döyüşündən sonra Antiochus I‑ə qarşı Eumenes sahəni dənizə qədər və bir qədər daxili hissələrə qədər özünə əlavə edə bildi. Bu torpaq genişlənməsinə baxmayaraq, Eumenes krallıq titulunu qəbul etmədi. 238‑də onun varisi Attalus I Galatları məğlub etdi, onlara Pergamon Eumenes I dövründə vergi ödəyirdi. Attalus bundan sonra tam müstəqil Pergamon krallığının lideri olduğunu elan etdi.