Prusias ad Hypium

Prusias ad Hypium (Ancient Greek: Προῦσα πρὸς τῷ Ὑππίῳ ποταμῷ) antik Bithyniada bir şəhər idi və daha sonra gec Roma vilayəti Honoriasda yerləşirdi. 4-cü əsrdə bu, Honoriadada Claudiopolisin suffraganı olan bir biskəvitlik oldu. Bithyniadan Kral Prusias I tərəfindən fəth edilməzdən əvvəl Cierus ya da Kieros (Ancient Greek: Κίερος) adlandırılırdı və Heraclea Pontica'ya aid idi. Photius onun adının Kieros olduğunu, ona yaxın axan çaydan alındığını yazır.

Məkan

Sayt Konuralp yaxınlığında, Düzcədən şimalda 8 km (5.0 mil) məsafədə, Akçakocaya gedən yolda, şimal-qərbi Türkiyədə yerləşir.

Tarix

İlkin olaraq "Hypios" adlandırılan məskən daha sonra "Kieros" adını aldı. Antik Yunan tarixçi Memnon of Heraclea (təxminən I əsr)ə görə, Bithyniadan Kral Prusias I (228‑182 BC) Kieros şəhərini Heraklealıların əlindən ələ keçirdi, onu öz hakimiyyətinə birləşdirdi və adını "Prusias" olaraq dəyişdirdi. Pliny və Ptolemy sadəcə onu qeyd edirlər, biri Mt. Hypiusun ətəyində, digəri isə çay Hypiusun şərqində yerləşdiyini bildirir. Bu, Pontus bölgəsində Propontisdəki Nicomedia (müasir İzmit) ilə Euxinedəki Amastris (Amasra) arasında yol üzərində mühüm bir şəhər idi.

Təxminən e.ə. 74-cü ildə bölgənin, yəni şəhərin nəzarəti Roma İmperiyası tərəfindən ələ alındı. O vaxtdan etibarən şəhərə “Prusias ad Hypium” adı verildi. Roma dövründə şəhər dörd fələdən on iki fələyə qədər artdı və bu, II əsrə qədər davam etdi. Üç Roma imperatoru, Hadrian (r. 117–138), Caracalla (r. 198–217) və Elagabalus (r. 218–222), şimal-qərbi Asiya Kiçikindəki şəhəri ziyarət etdilər. Vespasian (r. 69–79) dövründən sonra şəhər daxili işlərdə avtonom oldu və öz sikkələrini dövr etdi, lakin xarici siyasətdə Romaya asılı qaldı. V. əsrin əvvəllərində şəhər yeni yaradılmış gec Roma vilayəti Honoriasın bir hissəsi oldu və 451 AD‑dən sonra Bizans dövrünün sonlarına doğru sərvətini itirdi.

1323-cü ildə şəhər Bizans İmparatorluğundan Osman Gazi (təxminən 1299‑1323/4) tərəfindən fəth edildi, o, Osmanlı İmparatorluğunun qurucusudur. Osman Gazi şəhərin idarəçiliyini öz komandiri Konur Alp Bəyə təhvil verdi. Osmanlı dövründə şəhərin mərkəzi tərk edildi və məskunlaşmaya Skopi (skopi) sözündən gələn “Üskübü” adı verildi, bu söz “gözətçi qülləsi” mənasını verir. Osmanlı dövründə İslam mədəniyyəti üstünlük qazandı.

Respublika dövrünün başlanğıcı ilə (1923‑dən sonra) şəhərin adı "Konuralp"ə dəyişdirildi. "Üskübü" adı hələ də sakinlər arasında istifadə olunur.

Arxeologiya

19-cu əsrdə şəhərin yaxınından keçən səyahətçilər arxeoloji fragmentlər kəşf etdilər. Osmanlı Arxivlərində saxlanılan rəsmi məktublar arxeoloji tapıntılara işarə edir. 1893–94-cü illərdə bir mərmər heykəlin İstanbul Arxeologiya Muzeylərinə daşınması sənədlərdə qeyd olunmuşdur. 1903 və 1909-cu illərə aid sənədlər müvafiq olaraq yenidən istifadəyə dair qaydalar və tapıntıların hökumətə təhvil verilməsinə qədər qorunması ilə bağlıdır.

Düzcə Universitetinin arxeologiya bölməsi tərəfindən Konuralp Muzeyi himayəsində və Düzcə Bələdiyyəsinin dəstəyi ilə elmi arxeoloji qazıntılar aparılmışdır.

Şəhərin planı məlum deyil. Arxeoloji qalıqlar və tapıntılar məskunun Helenistik polis xarakteri daşıdığını göstərir. Əsas qalıqlar qalaların bir hissəsi, qalalar qapısı, açıq hava teatrı, akveduk və Roma körpüsüdür. Qədim şəhərin bəzi qalıqları müasir məskunun yerli memarlıq binalarının altında yerləşir.

Saytda tapılmış yazıların əsasına görə, qədim şəhərdə gimnasium və agora mövcud idi. Onların yerləşməsi və planı məlum deyil. Bir yazı agoranın tikinti və təmir işlərinə insanların pul töhfəsi verdiyini bildirir. Şəhərdə yerləşməsi bilinməyən başqa bir ictimai bina, Domitius hamamı, Prusiasdan M. Iulius Cabinius Sacerdosun oğluna quraşdırılmış şərəf yazısında qeyd olunmuşdur. Roma körpüsündən cənub-qərbə doğru bir sütunlu küçə uzanır. Saytda entablaturalar, arxlar, pedimentlər, döşəmələr və drenajlar kimi memarlıq parçaları tapılmışdır. Bir hamam və akveduk erkən Osmanlı dövrünə aiddir.

2020-ci ildə arxeoloqlar 1-ci və ya 2-ci əsr AD-dən olan Medusa başını kəşf etdilər.

2023-ci ildə arxeoloqlar Aleksandr Böyük heykəlinin başını tapdılar.

Şəhər divarları və “At Qapısı”

Şəhərin qalaları torpağın topoqrafiyasına uyğun şəkildə tikilmişdir. Qərbi şəhər divarları 4,70 m (15,4 ft) hündürlükdə və 118 m (387 ft) uzunluğundadır. Şəhər divarları Helenistik və Roma dövrlərində kəsik daşdan tikilmişdir. Bəzi kəsilmiş daşlar Bizans İmparatorluğu dövründə altar və digər memarlıq elementlərində yenidən istifadə olunmuşdur. Divarların qərbi ucunda yenidən istifadə edilmiş blok daşlardan ibarət bir giriş var. Bizans şəhər divarlarının 200 m (660 ft) hələ də qalxdır. Bu divarlar Akçakoca yolunun kənarında yerləşən qədim körpünün tam qarşısında başlayır və Hamam Küçəsinə qədər uzanır. Ev bağçalarının bağlarında qalan divarların bəziləri bağ divarlarının təməlini təşkil edir. Şəhərin qurulduğu yamacın yüksək hissələrində Osmanlı dövrünə aid divarlar da mövcuddur.

Roma imperatoru Gallienus (r. 253–268) dövrünə aid sikkələr şəhərin əsas qapısını iki qüllə ilə təsvir edir. Bu qapı mövcud deyil. "At Qapısı", bu gün Konuralp məskənində yerləşən və onun uzantısı olan qalalar birinci dərəcəli abidələrdir. Şəhər divarları müxtəlif dövrlərdə yenidən istifadə olunan yazılı materiallarla təmir olunmuşdur. Qapı üstü yerli kalk daşından hazırlanmışdır. Bu, Prusiya sakinindən birinin anasına həsr olunmuş qədim yunan yazısı olan və at reliefi olan təkrar istifadə olunmuş məzar steliidir. Qapıdan cənub‑şərq istiqamətində uzanan şəhər divarı kvadrat planlı bir qülləyə bağlanır. Cənubi divarlarda təkrar istifadə olunmuş yazılı daş bloklarından ibarət kiçik bir qapı mövcuddur.