Qarshi Sardoba

Qarshi sardobası — Qashqadaryo vilayətinin Qarşi şəhərində yerləşən memarlıq abidəsi. Registon meydanın cənubunda, Odina məscidinə yaxın yerdə (hal-hazırda Köhnə şəhər) yerləşir. Qarshi sardobası Qarşi çölündə yerləşən 29 sardobadan biridir. Memarlıq abidəsi Özbəkistan Respublikası Prezidentinin “Maddi mədəni irs obyektlərinin qorunması sahəsində fəaliyyətin tam təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında” 2018-ci il 19 dekabr tarixli PQ-4068 saylı qərarına uyğun olaraq Özbəkistan maddi və mədəni irsinin daşınmaz əmlak obyektləri milli siyahısına daxil edilib — dövlət qorumasına alınmış.

Tarix

XIV əsrin ikinci yarısında Abdullaxon II tərəfindən çoxsaylı sardobalar tikilmiş. Onlardan biri XIV əsrdə tikilmiş Qarşi sardobasıdır. XIV əsrə aid sardoba Şərq memarlığının nadir nümunəsidir.

Özbəkistan və onun ətrafında 44 sardoba var, onların 29-u Qarşi çölündə, 3-ü Mirzaxoildə, başqa 3-ü Toshkent — Farg‘ona arasındakı qədim ticarət yolunda və bir dənəsi Karmana yaxınında Malikxoildə yerləşir.

Sardoba XX əsrin əvvəllərinə qədər fəaliyyət göstərmiş.

Memarlıq

Sardobalar haşar və xeyir-səxavət yolu ilə tikilmişdir. Sardobanın üst hissəsi kubbe şəklindədir, su saxlayan hovuzun diametri 14-15 metr, dərinliyi 10-15 metr ətrafında olur. Sardoba dibinə 40 zin ilə basılmış.

Nadir su inşası yerə dərin qazılıb çox möhkəm, çınqıl kərpicdən qaldırılmışdır. „Qir“ qarışığı suyun sızmasına yol vermədiyi üçün su israf olunmur, uzun müddət təmiz, pozulmadan saxlanılır. Sardobanın təməli daşdan çıxarılmış, alt hissəsində taxta istifadə olunmamışdır. Sardoba suyu Fayziobod arığından hanka üzərinə quraşdırılmış taxta tarnov vasitəsilə doldurulmuşdur. Sardoba tikintisi üçün su, torpaq və qum ayrı təmiz yerdən, ganç isə Qorovulbazar və Nurotadan gətirilmişdir. Quma yanacaq, qamış, yulğun kuli əlavə edilmişdir. İnşaat üçün istifadə olunan kərpic də isti-soyuğa çox davamlı olmalıdır. Sardobanın altı dairəvi şəklində olub, suyun yerə sızmaması üçün 3 qat qoramol, qoyun dərisi, 3 qat kigiz, bir qat ganç və yuxarı hissəsinə çınqıl kərpic qoyulmuşdur. Qarşı sardobasının özəlliyi onun gövdəsinin digər sardobalarındakı kimi yarpaq olmadan, daha düz şəkildə qaldırılmış olmasıdır.

Sardobayla bağlı rəvayət

Nurali İsmayılov və Oçil Boriyevlər özlərinin „Qarşı-Özbəkistanın qədim şəhəri“ adlı elmi işində belə danışırlar: “Sardoba içində işıq düşməsi və daim temperaturun eyni qalması üçün şərq (gün çıxan) və qərb (gün batən) tərəflərə dəliklər qoyulmuşdur. Sardobanın aşağı qapısı külək axınına əks istiqamətdə yönəldilərək tikilmişdir. Hovuza suyun girməsi üçün tarnov hazırlanmışdır. Sardoba yanında karvonsaray yerləşmiş, yolçular dincəlir, uzaq yola suyu doldurmuşlar. Suyundan bir dəfə istifadə etdikləri üçün bir mis pul (14 qəpik) məbləğində ödəniş alınmışdır. Qəpiklər xüsusi torpaqlara atılmış, onları axşam saatlarında toplamaq üçün toplanmışdır.”