Qaynargumbaz

Sardoba Qaynar, Gumbaz, Qaynargumbaz ya da Qaynargumbazi — Toshkent vilayəti, Ohangaron rayonu, Qaynar kəndində yerləşən, təxminən XIX əsrdə bulaq üzərində tikilmiş, Qo‘qon xanlığı memarlığına aid gumbazlı su rezervuarı qalıqları. Sardobanın Qaynar adı onun içindəki qaynaqlayan bulaq adından götürülmüşdür.

Mövcud sardoba Mərkəzi Asiyadakı ən böyük sardobalar onluğuna daxil olub, abidə özünün qorunması ilə özünəməxsusdur. Həcmi, əhəmiyyəti və rolu baxımından Raboti Malik, Kasbi kimi sardobalar sırasına daxildir. Memarlıq abidəsi Toshkent vilayəti, Ohangaron rayonu, Qaynar kəndində yerləşir və bu rayon ərazisində saxlanılıb qalan yeganə sardobadır. Respublika daxilində mövcud 57 sardoba arasında bu günə qədər suyu içməyə yararlı sardoba hesab olunur.

Coğrafi yerləşməsi

Sardoba Ohangaron şəhərindən 7,7 km şimalda 40º58' şimal enliyi və 69º39' şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 648 m yüksəklikdə yerləşir. Sardoba karvan sarayı ilə Qaynar kəndindəki memarlıq kompleksi tərkibindəki abidədir. Sardoba Ohangaron çayının sağ sahilindəki yanbağırda Qaynar bulaq üzərində gumbazlı inşa kimi tikilmişdir. Bulaq suyu çox böyük olmayan Omonqulsoyya yönəldilir. Qaynargumbaz Toshkent vilayətində saxlanılıb qalan yeganə sardobadır.

Tarixi

Qədimdə Qaynar kəndi vasitəsilə ticarət yolu keçirdi. Məlumata görə, bu ticarət yolu XVIII–XIX əsrlərdə Toshkenti Farg‘ona ilə birləşdirən böyük keçiddə olan yol olub, bu yol ona alternativ olan To‘ytepa vasitəsilə keçən yolun palçıqla dolması və keçilməz hala gəlməsi səbəbindən mühüm əhəmiyyət qazanmışdır. Bulaq ətrafında karvanlar dayanıb keçirdilər.

Bununla yanaşı, hazırkı sardobanın yanından keçən, Yettikent şəhəri vasitəsilə Çoxni İloqun paytaxtı Tunkatla bağlayan bu qədim ticarət yolu moğolların basqıncaya qədər mövcud olduğu arxeoloji cəhətdən müəyyən edilib.

Quruluşla bağlı təxminlər

Mənbələrdə qeyd edildiyi kimi, inşaatın tikilmə dövrü XIX əsrə təsadüf edir. Lakin Özbəkistan Nazirlər Kabinetinin 2014-cü il 5 dekabr tarixli 335 saylı qərarında sardoba XVIII əsrə, 2019-cu il 4 oktyabr tarixli 846 saylı qərarında XIII əsrə aid olduğu qeyd olunmuşdur. Həmçinin, sardobanın tikilməsini Qo‘qon xanı Umarxon və həyat yoldaşı Nodirabegim adı ilə də əlaqələndirirlər. Umarxonun həyat yoldaşının istəyi üzrə, onu 1811–1812-ci illərdə bərpa etmişdir. Sardoba və karvonsaroyun binakoru memar Abdurashid Ho‘qandiy hesab olunur. Folklorşünas alim İsmiddin Yormatov da sardoba və karvonsaroyun 1816-cı ildə Umarxonun əmri ilə Qurama bekliyi hökmdarı Normuhəmmədbəy tərəfindən tikildiyi fikrini bildirir.

Alınan məlumatlara əsasən sardoba və karvonsaroy Qo‘qon xanlarından birinin əmri ilə bərpa edilmiş, lakin yerli əhalinin bir hissəsi bu inşaatın tikilməsini bir neçə hökmdara, yəni Muhammad Alixon (1822–1852) və Mallaxon (1858–1862) adına bağlamışdır. Karvan yolunun təkmilləşdirilməsi işləri Mallaxon hakimiyyəti dövründə başlamışdır.

Toshkent vilayətinin mədəni irs abidələrini qoruma və ekspertizadan keçirmək idarəsinin rəhbəri İlham Temirov sardobanın temürilər dövründə tikildiyini, buna sübut olaraq sardobanın tikilməsində XIV əsrə aid kərpiclərin istifadə edildiyini və bulaqdan uzaq olmayan temürilər əsgərlərinin dəfn edildiyi iki qəbiristanlıq olduğunu bildirib.

Araşdırılması və işıqlandırılması tarixi

Qaynardakı memarlıq kompleksi haqqında ilk qeyd 1896-cı ildə Ye. T. Smirnov tərəfindən edilmişdir, bu qeyd Mixail Andreyevin rusca: „Arxeoloji baxımdan maraqlı olan Türküstan yerləri“ (Türkistan arxeologiya həvəskarları dairəsi hesabatları) məqaləsindəki redaksiya izahında gətirilmişdir. Ehtimal ki, Smirnov yalnız başqalarının sözü ilə memarlıq abidəsi haqqında eşitmiş, buna görə də bu abidə haqqında düzgün olmayan təsvir və onların yerləşdiyi Belovutsoy bölgəsində olduğu barədə səhv məlumat vermişdir. Onun sözlərinə görə, yerli əhali inşaatın tikilməsi haqqında heç bir məlumata malik olmayıb. Burada sardoba daxili giriş yoluna malik, bulaq üstündə minarə kimi təsvir edilmişdir.

Botanik alimi P. A. Gomolitskiy 1906-cı ildə müəllifi naməlum olan Qaynargumbaz fotoşəkilini tapır. 3-Bölümün İttifaq geologiya konqresi tərəfindən Leningradda 1928-ci ildə çap edilmiş M. E. Maşkovsevnin Qoramazor sistemi haqqında yol göstəricisinə daxil edilmiş olub, kitabçada sardoba “Ohangaron çayının sağ sahilindəki bulaq üstündəki gumbaz” adlandırılmış.

1929 və 1934-ci illərdə bu memarlıq kompleksi üzrə tədqiqat aparan alimi Mixail Masson (ikinci dəfə Toçik-Pomir ekspedisiyasının 29-qrupunun rəhbəri kimi) karvansarayın inşa dövrünün Qo‘qon xanlığının son dövrünə uyğun olduğunu təsdiq etmiş, lakin sardobanın yaşının daha böyük olduğunu təxmin etmiş. Alimin qeyd etməsinə görə, onun divarındakı kərpiclərin bəziləri əvvəlcədən inşa edilmiş obyektlərin qalıqlarından qalan köhnə kərpiclərdən hazırlanmışdır. Bundan əlavə, Mixail Masson tərəfindən müxtəlif dövrlərdə obyektin bir neçə dəfə təmir işləri aparıldığı da müəyyən edilmişdir. Alim əhali ilə sardobanın tarixi (1-ci səfərində Qaynargumbaz və Mallaxon arasındakı qarşılıqlı əlaqə barədə versiyanı yazıb almış) barədə söhbət edir, həmçinin qədim ticarət yolunun izlərini tapır. 1935-ci ildə Mixail Massonun rusca: “Sisternlərin (sərdabələrin) öyrənilməsi problemi” adlı monoqrafiyası çap olunmuş, ondakı memarlıq abidəsinin təsviri verilib. Bundan əlavə, elmi qrupun işinin nəticələri (məsələn, Qaynardakı tədqiqatlar) alimin 1953-cü ildə nəşr olunan rusca: “Ahangaran (arxeoloji-topoqrafik oçerk)” monoqrafiyasında gətirilmiş.