Shoabdumalik ota maqbarasi

Shoabdumalik ota maqbarası — islam dini mərkəzi, Shoabdumalik ota maqbarası və arxeoloji yodgorluğu (adlandırılması: Shoabdumalik-bobo, Shodmalik-ota) Toshkentdən Ohangaron yolu boyunca, Oxangaron çayı vadisinin sağ sahilinə 40 km‑yə yaxın yerdə yerləşir.

Maqbara təsviri

Shoabdumalik ota maqbarası Orta Asiya müasir memarlığının keçmişdəki tarixi tikinti ənənələri ilə uyğunlaşdırılması, onları bu günün ən qabaqcıl texnologiyaları ilə birləşdirməyin parlaq nümunəsidir. Tepelik yamacında yerləşən bina paytaxtdan Farg‘ona vadisinə aparan sıx avtomobil yolunda yerləşir, əfsanəvi İpək yolunun tarixi bölməsi uzaqdan gözləri cəlb edir.

Maqbara interyeri

Binanın birinci giriş salonu ziyarətxana yüksək gumbazla əhatə olunmuşdur. Daxili tərəfdə gumbaz norağı boyunca şərq üslublu oyma epigrafiya nümunələri var.

Ənənəvi "zəncirbənd" naxışının üçbucaqlı gənc oyma texnikası rənglərin uyğunluğu sayəsində naxış bəzəklərinə hərəkət edən effekt verir. Ziyarətxana dizaynı qırmızı və göy rənglərin qarışığı ilə yaradılmışdır. Bu ziyarətxananın yan tərəflərində üç dəyirmi şərq üslublu sütunlu ayvanlar mövcuddur.

Onlar ənənəvi formaya malikdir və üç hissədən ibarətdir: tahkursi (təkan), poyustun (sütunun üstü) və salla (sütunun başı), hamar dəyirmi gözə bənzər konturlar, xalq arasında kuzagi adlanır. Onların şarvari bölmələri şolg‘omun yastılaşdırılmış formasıdır və şalgas adlanır. Ayvandan bütün ətraf mənzərəni izləmək mümkündür.

Binanın ikinci hissəsi, binanı incə divarla ziyarətxanadan ayıran və birinci binanın tokchaband üslubunda bəzədilmiş — bu görcə, iki və üç hissəli sag‘analardan ibarətdir.

Shoabdumalik ota şəxsi həyatı

Molik Abdulloh Ahmad Qulmuhammad ibn Qodir bini Korahoniy Iloqi 9 00 il müddətində qəbri müqəddəs qadamjo sayılıb, Yassaviy izindən gedərək, sufilik təlimatı ilə məşğul olmuşdur.

Xalq onu Shoabdumalik ata deyir. O təxminən XII əsrin sonu — XIII əsrin əvvəllərində yaşayır. Ölüm tarixi – 1203-ci il. O Buxarədə təhsil alıb, sufilik əsaslarını öyrənib və bu yoldan gedib, Yusuf Hamadoninin təlimatını əsas götürüb, bir neçə şərq dilini yaxşı mənimsəmiş. O türk və fars dillərində öz əsərlərini yazır. O fəlsəfə, məntiqdən dərs versə də, mineralogiyanı çox yaxşı bilirdi. Bu gün onun əsərləri saxlanılmayıb. Ancaq onun XX əsrin 30-cu illərində itirilmiş möhtəşəm kitabxanasının axtarışı hələ də davam edir. Shoabdumalik ata məqbərəsi dövlət əhəmiyyətinə malik memarlıq abidəsi hesab olunur. Keçmişdə burada karvansaray, mədrəsə, kitabxana, laboratoriyalar fəaliyyət göstərmiş.

Tikinti tarixi

Toshkent vilayəti “Qızıl miras” fondunun sədri – Zarifa Arabboyevna Eşmirzəyeva təşəbbüsü ilə Shoabdumalik ata xatirəsini əbədiləşdirmək niyyətində bu məkanın məqbərəsini qurdurmaq üzrə təşəbbüs göstərilir. Bu məqbərənin tikintisinə yeddi ildən artıq vaxt sərf olunur. Bu məqbərə layihəsinin müəllifi Məhəmməd Foziliyy fondun baş memarıdır.

Yazılı mənbələr

Ərəb coğrafiçiləri tərəfindən bir çox yazılı mənbələrdə qeyd olunan əsas İloq paytaxtı yolu Nuketdən cənub-şərq istiqamətində çıxır. Bu yoldan bir az şimalda, Nuravşon şəhərindən təxminən 15 kilometr cənub-şərqdə, dağların birinin yamacından çıxış yerində Şeyx Shoabdumalik ata adı ilə bağlı məzar var. “Rəşahat”da gətirilən məlumatlara görə, Abdulmalik baba öz vaxtında Toshkent vilayətində məşhur olan, Zangi ata ləqəbli (1258-ci ildə vəfat etmiş) şəyyxin babası və ilk məriq hazrət Əhmədin oğlu Mansur oğlunun atasının oğlu olmuş. Yəsəvi (XII əsrin məşhur şəyyxi, məqbərəsi Turkiston şəhərində qaldırılıb). Demək, Shoabdumalik bundan təxminən 900 il əvvəl yaşamışdır deyən rəvayət əsaslanır.

Bu günkü Shoabdumalik ota məqbərəsi

Qədim Shoabdumalik ota arxeoloji yaddaqalan (variantları: Shoabdumalik-bobo, Shodmalik-ota) məzarın cənub-şərqində yerləşən yaşayış məntəqəsi kimi müəyyən edilmiş.

Bu yerdə uzun illər özbaşınalıqla şudgorlash, kənd təsərrüfatı məhsullarının əkilməsi işləri aparılmışdır. Toshkent vilayəti “Oltin Meros” beynəlxalq xeyriyyə fondu bölməsi təşəbbüsü və maliyyə dəstəyi ilə Özbəkistan Respublikası Elmlər Akademiyasının Arxeologiya tədqiqatları institutu birgə komandası (rəhbəri böyük elmi işçi S.R.İlyosov) və Özbəkistan Respublikası Elmlər Akademiyasının Tarix institutu (elmi tədqiqatçı E.F. Vulfert.) tərəfindən 2018-ci ildə bu yerdə kiçik axtarış işləri başlanmış, bir neçə dərin və iki qazı işləri aparılmış və 2019-cu ildə bu qazıntılar yenidən davam etdirilmişdir.

Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Qoraxoniylər dövrünə (X–XI əsrlər) aid yaşayış kompleksi tapılmışdır. Bu yaddaqalanı qorumaq üçün ümumi sahəsi 200 m² olan Toshkent vilayətindəki qədim arxeoloji yaddaqalanın ilk qazıntı işlərinin üzərinə örtük qoyulur.

Bu gün “Shodmalik ota” kompleksi turizm məkanı halına gətirilmiş, o, Shodmalik ota məqbərəsi, arxeoloji yaddaqalan – açıq havada muzey və stasionar arxeoloji bazanı özündə birləşdirir. Gələcəkdə “Shodmalik ota” kompleksinin əsasında arxeologiya muzeyi tikilməsi planlaşdırılır.

Ədəbiyyat və mənbələr

Masson M. E. Oxangeran. Arxeoloji və topoloji əsər. Toshkent, 1953 il

Eşmirzayeva Z.A. Şoş və İlək yolları boyunca. Toshkent, 2019 il

Razzoqov A. Oxangaron qövmələri. Oltin miras nəşriyyatı. T. 2019.

Toshkent vilayəti. Broşür xəritəsi. “Oltin miras” ordeni. T. 2019 il.

Toshkent vilayəti, Oxangaron rayonu. “Shoabdumalik ota” məqbərəsi XII əsr. 2009-2017 illər.