Shashtepa

Shoshtepa, Chochtepa — çox qatlı arxeoloji yaddaqalan. Toshkent şəhəri ərazisində qədim köklü ən qədim kənd və ilk qalası — Chochkatın qalıqları (mil. e. VI əsr — mil. XVI əsrlər). Yaddaqalan Jo‘nariqin sol və sağ sahillərində yerləşən biri düz və hündür, ikincisi isə daha aşağı böyük təpələrdən ibarətdir. Ümumi sahəsi təxminən 25 ha. İlk olaraq Turkiston arxeologiya həvəskarları dairəsinin üzvü N.S. Likoshin tərəfindən qeyd edilmiş, N.P. Ostroumov arxeoloji qazıntılar aparmış (1896); G.V. Grigoryev yoxlamış (1934), N.I. Krasheninnikova (1956), G‘. Dadaboyev (1970) arxeoloji müşahidələr aparmış. 1978-ci ildən Toshkent arxeologiya ekspedisiyası (V.I. Sprishevskiy, M.I. Filanovich) tərəfindən müntəzəm arxeoloji qazıntılar aparılır. Tədqiqatları hal-hazırda M.I. Filanovich davam etdirir.

Jo‘nariqin sol sahilində yerləşən, təxminən 18–19 m hündürlüyündə düz təpə (sahəsi 150–120 m) istehkamlı ilk kənd qalıqlarıdır, onun aşağı mədəniyyət qatlarından qədim dəqqonçuluq mədəniyyəti (baxın Burganlı mədəniyyəti)nin son mərhələsində (mil. e. 6-IV əsrlər) yaşayan oturmuş zəngin ticarətçi əhali yaşayış yerlərinin qalıqları qeyd edilmişdir.

Arxeoloji tədqiqatlardan məlum olduğu kimi, mil. e. III əsrdə Cənubi Ural və Şərqi Orol öncəsi bölgələrindən cənuba doğru köçən köçəri çoban sarmat tayfaları qədim Chochkatı məhv edərək, onu qəbiristanlığa çevirmişlər.

Mil. av. 2 — I əsrlərdə şəhərində qədim kənd qalıqları üzərində ətrafı qalın dövrəvari divar ilə əhatə olunmuş dairə formalı qalalıq qalıb qaldırılıb. Qalınlığı 4 m olan qalalıq divarı iri çınqıllı kərpiclərdən hazırlanıb. Diametri 60 m olan qalalıq divarının daxili dövrəsi boyunca damı rəvşə kimi örtülmüş uzun yol binası tikilib. Yol hissələrə bölünmüş və hər birindən çıxan qapısı olan. Qalalığın mərkəzi hissəsində çarpaz formalı monumental bina qalıb qaldırılıb. Onun divarlarının qalınlığı 2 m, damı isə rəvşədir. Bina bir sıra otaqlara və yollara bölünmüş. Piştaxta binanın şimal qanadında, o rəvşəli qapıxana və onun 2 biqinində paykonsim dərəcələr yerləşdirilib. Qalalıq binasının ümumi tərifi: yollu dövrəvi xarici divar, çarpaz formalı mərkəzi bina, rəvşəli piştaxta və paykonsim dərəcələrinə baxdıqda, o əvvəlcədən çox düşünülmüş plan əsasında tikilmiş dövrünün nadir memarlıq abidalarından hesab olunur.

şəhərin mədəni qatlamlarından çoxsaylı arxeoloji tapıntılar qeyd edildi. Onlar arasında uşaq oyuncaqları və ev əşyaları: qum, çömçə, gözə, bir qulaqlı və cırmalı həkəçələr, 2 qulaqlı şərbət qazanlar, tova, suvdonlar, həkiz başlı kabab qolları, yumuşaq yorgançılar, dəmir bıçaq, oraq və s.dan ibarət. Tapıntılar arasında 2 nadir əşya: fil sümüyündən hazırlanmış qədəhin bir hissəsi və sümükdən işlənmiş qələm, xüsusilə, diqqətəlayiqdir. Həcmi 5 — 3,5 sm.lik sümük qədəh parçasının başında böyük qulaqlı, geniş alınlı, at üzlü, qırıqburun, badam qabığı, sərəkol və möylülü orta yaşlı kişinin surəti qabartma olaraq təsvir olunmuşdur. Sümük qələmin uzunluğu 15 sm. Bir tərəfi yazı üçün üçlü, 2 tərəfi isə ilan başı kimi romb şəklində kurakça hazırlanmışdır. Bu tapıntılar mil. 1—II əsrlərə aid olub, Çoxda da qədimdə xatsavod olduğu və şoshtepalıqların karvan yolu ilə Yaxın və Orta Şərq ölkələri ilə əlaqədə olduğu göstərir.

Tapıntılar köçəri çöl ilə bağlı kənd təsərrüfatı sahəsinin sərhədində uzun əsrlər boyunca yanmayaraq yaşayan və bir-biri ilə iqtisadi və mədəni əlaqədə olan qədim tayların yaratdığı özünəməxsus mədəniyyətin məhsulu idi. Bu mədəniyyət elmdə Qovunchi mədəniyyəti adlanır.

İstihkomlu kənd kimi qədimləşən Ş. mil.av. 2 — I əsrlərdə ilk şəhərciyin formalaşmasına girib, o Sürdənin orta axarında yaranmış Qanq dövlətinin çöl ilə Toshkent sahəsinə toxunan sərhədindəki istihkom, sənətkarlıq mərkəzi, köçəri çoban əhali ilə otlaq kəndlilər arasında aparılan qarşılıqlı ticarət bazarı vəzifəsini yerinə yetirirdi.

V əsrin ortalarında çoban eftaliyların cənuba doğru köçməsi nəticəsində şəhərində qədimdən ötparastlıq ibadətgahı olan çarpaz şəkilli mərkəzi bina qəbirliyə çevrilmiş. 6—VIII əsrlərin əvvəllərində şəhərində həyat yenidən yüksəlmiş. Ərəb xəlifəliyi istilası nəticəsində Ş. vayron olmuş. 11—XII əsrlərdə oradakı həyat bir qədər canlanmış, amma XVI əsrdə Ş. demək olar ki, xarabaya çevrilmiş.

Baxmayaraq ki, şəhərində qədim qalası tam şəhər görünüşündə formalaşmayıb, lakin o, Toshkent vadisində şəhərsalma mədəniyyətinin formalaşması və inkişaf tarixi araşdırılmasında mühüm əhəmiyyətə malik abidə hesab olunur.