Shusha State Historical and Architectural Reserve

Şuşa (azərbaycan dili: Şuşa) və ya Şuşi (erməni dili: Շուշի) Nagorno-Qarabağ, Azərbaycan şəhəridir. Qarabağ dağlarında 1,4–1,8 kilometr (4 600–5 900 fut) yüksəklikdə yerləşən şəhər Sovet dövründə dağ kurortu idi.

Şəhərin mənşəyi mübahisəlidir, 1750-ci illərdə Panah Əliyev Xan Qarabağ xanlığını qurdu və şəhər Şuşa qalasının yaradılması ilə inkişaf etdi. Panah Əliyev Xan ilə Varanda yerli erməni şahzadəsi (melik) Melik Şahnazar arasında ittifaq vardı. Yaxınlıqdakı erməni kəndi Şoş (daha ətraflı məlumat üçün § Etimologiya bölməsinə baxın) şəhərin adının mənşəyi kimi təklif edilmişdir. Şəhər 1720-ci illərdə Qarabağın erməni meliklikləri arasında mühüm mərkəz kimi təsvir edilmiş və yüksəklik artıq mövcud olan erməni müdafiə qalasının yerləşdiyi yer kimi təklif edilmişdir. 18-ci əsrin ortasından 1822-ci ilə qədər Şuşa Qarabağ xanlığının paytaxtı idi. Şəhər 19-cu əsrin ilk yarısında Qacar İranından Rusların Qafqaz bölgəsini fəth etməsindən sonra Cənubi Qafqazın mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi. 19-cu əsr boyunca şəhər ölçüdə böyüyərək şəhərə çevrildi və bir çox erməni və azərbaycanlı intellektual, şair, yazar və musiqiçi (azərbaycanlı aşiq, muğam müğənniləri və kobuz ifaçıları daxil olmaqla) üçün ev oldu.

Şəhərin həm dini, həm mədəni, həm də strateji əhəmiyyəti iki qrup üçün də böyükdür. Şuşa tez-tez Azərbaycanın musiqi və şeirinin beşiği, Azərbaycan mədəniyyətinin aparıcı mərkəzlərindən biri hesab olunur. Şuşada bir sıra erməni Apostol kilsələri, o cümlədən Qazançıtsots Katedrali və Kanach Zham (2026-cı ilə qədər Azərbaycan tərəfindən məhv edilmiş) yerləşir və Qərbdəki Laçın koridoru vasitəsilə Dağlıq Qarabağ ilə Ermənistan arasında torpaq əlaqəsi yaradır. Müasir tarix boyunca şəhər qarışıq erməni‑azərbaycanlı əhalini dəstəkləmişdir. 1823-cü ildə şəhər haqqında mövcud ilk demoqrafik məlumatlar şəhərin azərbaycanlı əksəriyyətə sahib olduğunu göstərir. Şəhərin erməni sakinləri zamanla artaraq şəhərin əhalisinin əksəriyyətini təşkil etmiş, 1920-ci ildəki Şuşa katliamına qədər, bu hadisədə erməni şəhərin yarısı azərbaycanlı qüvvələr tərəfindən məhv edilmiş, nəticədə 20 min nəfərə qədər erməni əhalisi öldürülmüş və ya sürgün edilmişdir.

Şəhər Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı əhəmiyyətli məhvinə və əhalinin azalmasına məruz qalmışdır. 1992-ci ildə Birinci Dağlıq Qarabağ Müharibəsi zamanı erməni qüvvələri tərəfindən Şuşanın ələ keçirilməsindən sonra şəhərin azərbaycanlı əhalisi qaçmış və şəhərin böyük hissəsi məhv edilmişdir. May 1992-ci ildən Noyabr 2020-ci ilə qədər Şuşa faktiki olaraq ayrılmış Artsakh Respublikası nəzarətində olub və onun Şuşi vilayətinin mərkəzi kimi idarə olunurdu. 8 Noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan qüvvələri İkinci Dağlıq Qarabağ Müharibəsi zamanı üç günlük döyüşdən sonra şəhəri ələ keçirmişdir. Şəhərin erməni əhalisi qaçmış və şəhərin erməni mədəni irsinin məhv edildiyinə dair bir sıra hesabatlar ortaya çıxmışdır.

Etimologiya

Bir neçə tarixçi Şuşanın Yeni Farsca Shīsha ("şüşə, qab, butulka, şüşə qab") sözündən gəldiyini düşünür. Oxford Concise Dictionary of World Place-Names-ə görə, İran hökmdarı Ağa Məhəmməd Xan Qacar şəhərə ordusuyla yaxınlaşanda, o, Qarabağ hökmdarı İbrahim Xəlil Xan‑a belə demişdir.

Tanrı başına daşlar tökür. O zaman şüşə qalasına oturmayın.

Panahabad ("Panah şəhəri"), Şuşanın əvvəlki adı, Qarabağ xanlığının ilk hökmdarı Panah Əliyev xanına hörmət olaraq verilmişdir.

Rusiya İmperiyasının son onilliklərində nəşr olunan Brockhaus və Efron Ensiklopedik Lüğətinə görə, şəhərin adı yaxınlıqdakı Şuşikənd (erməni dilində Shosh adlanan) kəndindən gəlir, bu da Azərbaycan dilində "Şuşa kəndi" mənasını verir. Əksinə, erməni tarixçisi Leo (1860–1932) kəndin adının daha çox qaladan alındığını, qalayı daha qədim yaşayış yeri hesab etdiyini düşünürdü.

Erməni mənbələrinə görə, Şuşa adı ən çox dialektal erməni sözü shosh/shush (Erməni: շոշ/շուշ), ağac sürgünü və ya məcazi olaraq yüksək məkan mənasını verən, ya qonşu Shosh kəndinə, ya da öz Şuşaya ilk tətbiq olunmuşdur. Shusha forması həmçinin shosh/shush sözünün genitiv forması kimi izah oluna bilər, çünki -a və ya -ay pre-müasir və dialektal erməni dilində yer adları üçün ümumi tənzimləmə sonluğudur.

Ümumi erməni adı Shushi ilə yanaşı, şəhərə tarixən erməni dilində müxtəlif adlarla da istinad edilmişdir, o cümlədən Shoshi/Shushva Berd, Shoshi Sghnakh, Shoshvaghala, hamısı "Shosh/Shushi Qalası" mənasını verir.

Quruluş

Bəzi erməni mənbələri Şuşanı Shikakar və ya Karaglukh adlı qalayla əlaqələndirir, burada 9-cu əsrin erməni şahzadəsi Sahl Smbateanın işğalçı ərəb ordusunu məğlub etdiyi deyilir. Bir neçə mənbəyə görə, Shosh adlı yaşayış yeri Varanda erməni principatında qədim bir qalaya xidmət etmiş və ənənəvi olaraq Melik-Şahnazarian şahzadə dinastiyasına məxsus olmuşdur. Bəzi mənbələrə görə, Shushi 1428-ci ildə mövcud olub və işlək bir skriptoriumu vardı. Qala Şərq erməni hərbi rayonlarından biri olan sghnakhs-da strateji möhkəmlik kimi təsvir edilmiş, 1720‑1730-cu illərdə Cənubi Qafqaza Osmanlı qüvvələrinin girişi zamanı erməni komandiri Avan Yuzbashi-nin Osmanlı qüvvələrinə qarşı kampaniyasında əsas rol oynamışdır. Erməni tarixçi və Şuşa vətəndaşı Ashot Hovhannisian yazıb ki, qala divarları Avan Yuzbashi tərəfindən 1724-cü ildə, bəlkə də daha əvvəl, tikilmiş olmalıdır.

Kehva Chelebi, Qarabağın melikləri ilə Rusiya hakimiyyəti arasında məktublar aparan erkən erməni milli fəalı, 1725-ci ildəki hesabatında Şuşanı bir şəhər və bir qalə kimi təsvir edir: