Sultan Alaeddin Mosque

Sultan Alâeddin Camii, 12-ci əsrdə Ankara’da İç Kale’nin girişində, Selçuklu məliki Muhyiddin Mesud tərəfindən tikilmiş məsciddir.

Ankara’nın ən qədim məscididir. II. Alaeddin Keykubad dövründə təmir edilmişdir və bu səbəbdən “Alâeddin Camii” olaraq tanınır. Osmanlı Sultanı II. Murad dövründə də təmir görən bina, bəzi mənbələrdə “Muradiye Camii” olaraq adlandırılsa da xalq arasında və mənbələrdə “Alâeddin” adı heç vaxt buraxılmamışdır.

II. Kılıçarslan’ın oğullarından Muhyiddin Mesud’un Ankara’da hökm sürdüyü dövrdə sarayla birlikdə inşa edilmişdir.

Çivi çəkmələrin istifadə edildiyi süni kündəkari texnikası ilə hazırlanmış ağac minberi, şərqində daha əvvəl inşa edilmiş köhnə Eski Camii, qərbindəki Selçuklu Sarayı, şimalındakı son məclis yeri və onun üstündəki qadınlar məhfiləsi ilə incəsənət tarixi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Tarixçə

Ankara Qalası’nın 1073-cü ildə Türklər tərəfindən fəth edilməsindən sonra 12-ci əsrin ikinci rübabına qədər şəhərdəki müsəlman əhalisi çox az idi, bu dövrdə müsəlmanların digər İslam şəhərlərində olduğu kimi adətən tərk edilmiş və ya ortaq istifadə olunan Bizans məbədlərində ibadət etdikləri düşünülür. Alâeddin Camii’nin şərqindəki, 15,92 m uzunluqda və ən geniş yerdə 9,13 m enində olan, bu gün tamamilə açıq olan sahə, Türklərin 1073-cü ildə Ankara Qalasını fəth etdikdən sonra tikdikləri ilk məscid idi (Eski Cami). Həmin sahənin dərhal qərbündə bir kilsənin olduğu düşünülən Eski Cami, iç qaladakı məkan daralığı səbəbindən çox kiçik ölçülü idi. Bu strukturdən günümüzə qalan ən vacib element, üst yarısı tamamilə yıxılmış və iki mərhələdə dərinləşən məhrəbdir.

Anadolu Selçuklu Dövləti torpaqları II.Kılıçarslan tərəfindən oğulları arasında pay edildikdə özünə Ankara torpaqları verilən Muhyiddin Mesud, 1186-1204 illəri arasında bu şəhərdə yaşadı. Ankarada hökm sürdüyü dövrdə şəhərdə bir saray qurdurduğu; bu gün Alâeddin Camii adlandırılan camini sarayla birlikdə inşa etdirdiyi düşünülür. Qiblə divarının qərb ucunda yerləşən və kiçik bir dəhlizə açılan qapıdan saraya bağlantı təmin etdiyi ehtimalı üzərində durulur

Caminin minar kitabəsində minarın cami ilə birlikdə edildiyi ifadə edilir və Hicri Safer 594 (Miladi Noyabr 1197) tarixi yer alır. Bəzi tədqiqatçılar bunun 574 (1178) olaraq da oxunabileceğini qeyd etmişlər və caminin girişinə 1178 tarixi yazılmışdır.

Caminin şimalındakı son cəmiyyət yeri ilə üstündəki qadınlar məhfiləsi cami ilə birlikdə hazırlanmışdır. Anadoludakı son cəmiyyət yeri və yuxarı mərtəbədə qadınlar məhfiləsi olan ilk camidir. Hacı Bayram, İbadullah, Ağaç Ayak və Zincirli camilər kimi bir çox əsərə ilham vermişdir.

Muhyiddin Mesudun müstəqil bir melik kimi hərəkət etməsi, qardaşı Rükneddin Süleyman Şahın şəhəri mühasirəsinə səbəb olmuşdur. Uzun sürən bu mühasirədə caminin ağır zərbələr aldığı düşünülür. 1204-cü ildə şəhəri təhvil vermək məcburiyyətində qalan Muhyiddin Mesud öldürülmüş və taxt mübahisələri davam edərkən bir neçə il sonra Alâeddin Keykubad Ankaraya sığınmışdır. Ankarada iki il qalan Keykubadın camini yenilədiyi qəbul edilir. Lakin Keykubad, 1213-cü ildə şəhəri qardaşı Keykavus'a tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Qalənin dərhal yanındakı caminin bu mühasirədə də zərər görmüş olması ehtimaldır.

Bina 361-ci ildə Sultan Orhanın valisi Sülü Paşa və II. Murad dövründə 1433-cü ildə Şerif Sünbül Hatun tərəfindən təmir edilmiş; II. Abdülhamid dövründə 1895-ci ildə yenidən təmir olunmuşdur. Respublika dövründə isə 1954 və 1985-ci illərdə də Vəkillər Baş İdarəsi tərəfindən təmir edilmişdir. Keçirdiyi bir çox təmir ilə əsas memarlığını bir qədər itirmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Qibləyə dik yerləşdirilmiş düzbucaqlı planlı düz tavanlı bir harim ilə şimalda devşirme sütunlar üzərində yenə düz tavanlı olaraq inşa edilən bir son icma yerindən ibarətdir. Üstü ağac düz tavanla örtülüdür.

Şimalda giriş qapısının iki yanında, son icma yerinə açılan iki, qərbdə aşağıda və yuxarıda üç‑üç, şərqdə aşağıda üç və qiblədə yuxarıda beş olmaqla, ümumilikdə on‑altı pəncərə ilə işıqlanır. Həmçinin qadınlar məhfilində də şimala açılan üç pəncərə mövcuddur.

Harimin şimalında giriş qapısının iki yanında müezzin məhfiləsi və yuxarıda da oyma qəfil üsulu ilə hazırlanmış, giriş qapısının üzərindəki orta hissəsi yarım dairə formalı qadınlar məhfiləsi yerləşir.

Mihrab, 1895-ci ildəki təmirdən qalmaqdadır.

Kitabələr

Məbədin xaricində mərmərə oyularaq yazılmış dörd sətirlik imar kitabəsi, qapı üzərində üç‑üç sətirdən ibarət iki ədəd təmir kitabəsi və minbərdə də yenə imar kitabəsi mövcuddur.

Sol tərəfdəki təmir kitabəsi miladi 1361-ci il tarixlidir və türkçəsi belədir: "Böyük efəndimiz ulu Sultan (Tanrı mülkünü əbədi qalsın) məclisindən Lulu Paşa 763 (hicri) ilində bu mübarək məscidi təmir etdi."

Sağ tərəfdəki təmir kitabəsi miladi 1433-cü il tarixlidir və türkçəsi belədir: "Tanrının məğrifətini diləmək üçün bu müqəddəs məscidi Mehmet Xan oğlu Murat Xan sultanlığı günlərində Şerife Sünbül Hatun 837 (hicri) ildə təmir etdirdi."

Minbar

Məbədin minbarı, dövrün ağac işçiliyini daşıyan ən gözəl nümunələrdəndir. Qoz ağacından oyularaq çivi çəkmələrin istifadə edildiyi süni kündəkari texnikası ilə hazırlanmış minbarda səkkizbucaqlar arasında yerləşən ulduzlar və baklava şəkilləri içərisində rumi kompozisiyalar görülür. Minbarın pilləkən qapısı üzərində dəndənli geometrik şəkillər xaricində iki hilal motivi mövcuddur. Bu qapıdakı kündəkari zamanla aşınmış və keçidləri zədələndiyi üçün çaxılmışdır.

Minbərin yanında yerləşən kitabəyə görə minbərin ustası, Marangoz Ebubekir oğlu İbrahim Rûmî‑dir.

Minbərin 15-ci əsrdə edilən ikinci təmirində qalan pəncərə qanadı isə Ankara Etnografiya Muzeyində sərgilənir.