Tuba Shahi Mosque

Tuba-Şahi məscidi (Azərbaycanca: Tuba-Şahi məscidi; Farsca: مسجد طوبا شاه) keçmiş məscid və tarixi memarlıq abidəsidir, Bakı, Azərbaycan, Xəzər rayonunun Mərdəkan kəndində yerləşir. Təxminən 1482-ci ildə tamamlanmış bu keçmiş məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənmiş yerli əhəmiyyətli tarixi və memarlıq abidələri siyahısına daxil edilmişdir.

Keçmiş məscid Şirvanşahlar dövrünə aid dördbucaqlı Mərdəkan qalasından uzaq olmayan yerdə tikilmişdir. Məscidin həcmli forması paraleliped şəklində aydın şəkildə müəyyən olunmuş və bir kup ilə tamamlanmışdır. Namaz salonunun mərkəzi hissəsi kupla örtülmüşdür və kup qanadlar üzərində dayanır. Dörd tərəfdən, mərkəzi namaz salonu yan tərəfdəki düzbucaqlı otaqlarla birləşir.

Tarix

Məscid Tuba Şahi adlı qadına adlandırılmışdır, o, binanın tikintisini maliyyələşdirmişdir. Məscid üzərindəki yazıya görə, o, 886 AH (1481/1482 CE) tarixində tikilmişdir. Başqa bir yazı dar bir spiral pilləkənə, damın girişinə yerləşir. Bu yazı kənddəki daha köhnə məscidə aid idi və həmin məscidin tikilmə vaxtını göstərirdi – Muharram 774 AH (1372/1373 CE) – və maliyyəçi Sadr Hacı Baha-ad-Din, Xoca Nur-ad-Din oğlu, Mahmud Abayil oğlu adını daşıyır.

Absheronun görməli yerlərini təsvir edərkən, I. Berezin belə yazmışdır:

“Yaxın kəndlərdən ən möhtəşəm və bəlkə də bütün Abşeron yarımadası üzrə ən möhtəşəm Merdkhan, Merdakan, Merdakhane və ya nəhayət Mardakentdir. Onun əhalisi əhəmiyyətli deyil, lakin 886 AH (1481/1482 CE) tarixində Xəlil Ulloy tərəfindən tikilmiş nisbətən zərif məscid və məscidin və qalığın üzərindəki ərəb yazılarına görə, Mirzə Məhəmməd Xan, ehtimal ki, Bakının hökmdarı, tərəfindən 1133 AH (1720/1721 CE) tarixində tikilmiş başqa bir möhkəmlik mövcuddur.”

M. A. Şixəliyev və A. U. Yüzbaşıov qeyd edirlər ki, bir vaxtlar məscid və qala kəndin əsas binaları olub, onların ətrafında bir mərtəbəli evlərin olduğu küçülər keçirdi. Məscidin xarakterik kupoli, iki mərtəbəli evlərlə əhatə olunmuş kənd panoraması üzərində, əsas fasaddan başqa, önə çıxır.

Memarlıq

Məscidin həcmli forması paraleliped şəklində aydın şəkildə müəyyən olunmuşdur və kupolla tamamlanır. Planında məscid 11,3 m × 12,9 m (37 ft × 42 ft) ölçülü kvadrat şəklinə yaxınlaşır.

Namaz salonunun mərkəzi hissəsi yelkələr üzərində dayanmış kubbə ilə örtülüb. Kubbənin əsası otağın daxili hissəsinə 5 sm (2.0 in) rəfə kimi asılmışdır. Kubbə, məscidin namaz salonunu digər künc otaqlarından ayıran, 1 m (3 ft 3 in) ölçüdən artıq enli dörd böyük daş sütunla dəstəklənir. Dörd tərəfdə, mərkəzi kvadrat yan daş damlı düzbucaqlı otaqlarla birləşdirilib. Künclərdə, namaz salonuna incə aralıq dəliklər vasitəsilə qoşulan dörd kiçik düzbucaqlı otaq var. Girişə bitişik ilk künc bölməsinin üst-üstə düşməsi ogival arx şəklində hazırlanıb. İkinci bölmə də oxşar şəkildə örtülüb. Üçüncü bölmənin dam strukturu səkkizbucaqlı əsasında kubbə şəklindədir. Və nəhayət, dördüncü bölmənin tavanı, tikiliyin üst-üstə düşən qatları ilə yaranan ulduz formasındadır.

Məscidin şərq tərəfində yerləşən portal böyük bir kənar və dərin portal nişi formasında həll olunub. Sonrakı da nisbətən mürəkkəb nümunəli ulduz formalı üst-üstə düşmə ilə bəzədilib. Giriş portalı vasitəsilə ziyarətçi künc bölməsinə daxil olur və buradan məscidin mərkəzi məkanına keçid edir. Məscid özündə yerli çınqıldan və kireçli harçdan tikilib. Dördüzün bütün fasadları teska daş ilə örtülüb. Məscidin divarları orta hesabla 1.9 m (6 ft 3 in) qalınlıqdadır.

Fasadlar kimi, daxildəki divarların səthi də təmiz daşla örtülüb. Xarici mərkəzi kubbəni yaradan hissə incə konturlu bir ləncət formasındadır. Mərkəzi kubbənin dayandığı on iki tərəfli drum kiçik bir kornizlə taçlanıb. Absheron məscidlərində geniş yayılmış məscidin təsvir edilən planlaşdırılmış həlli ənənəvi yanaşma qazanır və 15-ci əsrin Şirvanşahlar Sarayı Kompleksinin türbəsi, Nardaran‑dakı “Xanın Kənd Evi” (14-cü əsr) və digər abidələr kimi digər strukturlar üçün də tez-tez istifadə olunur; yeganə fərq girişdədir – portal formasında, ya binanın əsas oxunda yerləşdirilir, ya da bir uc tərəfə endirilir.

Abidənin detallarından biri pəncərə daş barlarıdır, bunlar nisbətən mürəkkəb geometrik ornamentdir. Bütün açılışlardan yalnız ikisində eyni şəbəkə nümunəsi var. Bu cür daş qril Şirvan‑Absheron memarlıq məktəbinə xasdır və Absheron abidələrində, həm əvvəlki dövrlərdə, həm də 15-ci əsrdə, məsələn, Seyid Yahya Bakuvi türbəsi, Şah məscidi, Giləylı məscidi, Diri Baba türbəsi, Şamaxı Cümə məscidi və digərlərində tez-tez rast gəlinir.