Vaskapu

Vaskapu Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlıq bölgəsində, Pilisszentkeresztdə tapılan bir mağaradır. Mağara (daş qapı) turist bələdçilərində də tanıdılır.

Vaskapu-daş, artırılmış qorunan təbii sahədə yerləşən, işarələnmiş turist yolu olmayan geoloji dəyərdir. Buna görə ziyarəti nəzəri olaraq təbiət qoruma orqanının icazəsi ilə mümkündür.

Təsvir

Daş qapı Pilis dağlıq bölgəsində, Pilisszentkeresztin kənar ərazisində, Pilisszentkeresztin mərkəzindən NyÉNy-ə 2 km, Vaskapu-çökəkliyin D-şərq tərəfində, 570 m həs. yüksəklikdə yerləşir. Artırılmış qorunan sahədə yerləşən Vaskapu Macarıstanın ən xüsusi daş dırmaşma məktəblərindən biridir, Pilis dağının yan tərəfində uzanır və Pilisszentkeresztə doğru uzanan vadinin istiqamətinə baxır. İki böyük qapı arxasından ibarət daş dəlik, daş dırmaşma məktəbi kimi 19-cu əsrdən tanınır və bu gün də çoxları tərəfindən möhtəşəm təbii şəraiti, vəhşi mühiti və mənzərəsi səbəbindən ziyarət olunur. 1929-cu ildə burada Macarıstan Turist Birliyi Zsigmondy Cəmiyyəti tərəfindən ən yaxşı macarı dağçısı Zsigmondy Emilin şərəfinə bir xatirə lövhəsi quraşdırıldı, bundan sonra macarı dağçılarının hörmətli anma mərasimlərinin yeri oldu.

Daş qapının dəliyi 2 m uzunluğa çatmır, lakin ondan çıxan yan yollar olduğu üçün ayrıca mağara hesab olunur. Mağara yuxarı triass dachaştiyin kireçdaşıda, ehtimal ki, freatik şərtlərdə yaranıb. Hal-hazırkı vəziyyəti təbii səthi məhv olunmanın nəticəsidir. İcazəsiz görülə bilən mağara gəzintisi üçün avadanlıq tələb olunmur. Daş dırmaşma məktəbinə aparan çökəkliyin digər tərəfində də bitki örtüyü ilə çox örtülmüş, amma dırmaşma üçün istifadə oluna bilən bir daş divar var.

Elə də barmaq (qaya) ədəbiyyatında Kőkapu (Schafarzik 1884), Nagy-Kapu (Szegő 1948), Nagy Sziklakapu (Kraus 1997), Pilisi kőkapu (Kadić 1938), Pilisi kőkapuk (Kadić 1952), Pilisi Vaskapu (Turisták Lapja 1889), Pilisi-Vaskapu (Bertalan, Schőnviszky 1976) və Vaskapu-szikla (Szegő 1948) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Földtani Közlöny 1884-cü il nəşrində Schafarzik Ferenc tərəfindən yazılmış araşdırmada oxunur ki, Kőkapu, Pilisszentkeresztdən NyÉNy istiqamətində görülə bilən, Pilis dağının K-i şərtli yamacında yerləşir. Meşənin sıxlığından çıxan qaya qrupunun qalın dachsteini kireçdaşı təbəqələri ÉÉK-ə 40°-ə (2 saat) meyillidir. Bu qaya qrupunun xüsusiyyəti ondadır ki, yuxarı təbəqəsi qalıb, ancaq onun altındakı ikinci və üçüncü təbəqə parçalanaraq qırılmışdır, buna görə (əlavə edilmiş rəsmdə görüldüyü kimi) geniş bir qapı yaranıb. Araşdırmada Vaskapu rəsmi də göstərilmişdir.

1913-cü ildə nəşr olunan, Pilisszentkereszt és környéke adlı kitabda oxunur ki, Pilis dağının yan tərəfində yerləşən Vaskapudan xüsusilə gözəl mənzərə açılır. Pilis dağında mağaralar və qayalıq qapılar var, bunlara Szücs Gyula Milli Macar Mağara Tədqiqatçıları Birliyinin diqqətini bu yolla cəlb edir. Mağara və qayalıq qapılar səbəbindən dağ həm də məzhəblər tərəfindən sevilirdi. Döşəmək daşlarından ibarət sığınacaqdan çıxaraq, Chilova vadisində yerləşən at yolu çatmadan əvvəl Vaskapu görünür. Vaskapu Pilisszentkereszt‑dən 1 saat məsafədədir. Meksikalı at yolunda ENy‑yə doğru gedərkən, Vaskapu vadisindən sola, ya da Trézsi‑mənbəyindən Pilisszentkereszt tərəfi boyunca gedən skaut yolunda ENy‑yə piyada getmək olar Vaskapuya. Bu, böyük, dik qayalıq divardır, kəskin beldə bitir və Pilisszentkereszt‑dən də (648 m) görünür.

Çox maraqlı Vaskapunun bir böyük və bir kiçik qapısı var. Üst hissəsinin qalması heyranedicidir, ancaq ortası tamamilə çöküb (amma kifayət qədər nizamlıdır). Cüt qayalıq qapı 25 m hündürlüyündədir. Böyük arxa 5‑6 m hündürlükdə və 5 m enində, kiçik arxa isə 4 m hündürlükdə və 3 m enindədir. Böyük qapının dəliyindən baxanda göy üzü gözəl görünür. Uzaqda içəriyə genişlənən bir boşluq var, bu da hava şəraitinin çətinliklərinə (bəlkə də gecə də) qarşı yaxşı bir sığınacaq ola bilər. Qapının arxasındakı qayalara dırmaşdıqdan sonra qeyri‑adi mənzərəni seyr etmək mümkündür. Kitabda Vaskapunun bir hissəsini göstərən qara‑ağ fotokopi var. Nəşrdə Pilisszentkereszt və ətrafını təqdim edən xəritə Vaskapunun coğrafi mövqeyini göstərir.