Ana Zağa Kampı

Ана заға шатыры немесе Ана заға үңгірі — Қобустан мемлекеттік тарихи-мәдени қорық аумағында табиғи паналау, үңгір. Жартылай ашық үңгірді еске түсіретін бұл бос орындың қабырғаларында және оған жақын тауларда көптеген ежелгі суреттер болғандықтан Қобустан тас үсті суреттерінің алғашқы зерттеушісі Ишақ Джафарзаде бұл орынға "Ана заға" деген атау берген.

Зерттеу

Ана заға шатыры Үлкентас тауының жоғары жағалауында, үстінде ежелгі тас үсті суреттері тіркелген 29, 30, 31, 32 нөмірлі тастардың арасында пайда болған ірі өлшемді екі көзден тұратын тас асты бос орнында анықталған.

Археологиялық қазбалар нәтижесінде Ана зағаның құлаған жерлерінде литологиялық жағынан ерекшеленетін үш негізгі мәдени қабат анықталған. Олардың ішінен қазба алаңының орта бөлігінде анықталған төменгі (Мезолит) және орта (Неолит) мәдени қабаттар Неолиттің соңынан алғашқы орта ғасырларға дейінгі кезеңдерге жататын үстіңгі аралас қабаттан 10 см қалыңдықтағы өмір іздері жоқ қабатпен бөлінген. Мезолит кезеңінің материалдары сақталған төменгі қабаттың қалыңдығы 1 метр, кейде 1,2 метрге дейін болған. Бұл қабат түсі бозғылт, цементтелген, ішінде тас – әккіштен ұсақ бөлшектер кездесетін гиллиттен тұратын. Мезолиттің соңы мен алғашқы Неолит кезеңіне жататын орта қабат пен төменгі, Мезолит кезеңінің қабаты арасында ақ қабат жоқ.

Орта қабат төменгі қабатқа қарағанда жұмсақ, қоңыр түске жақын 0,2-0,6 метр қалыңдықтағы топырақ қабатынан тұрады.

Ana zağ шөңқесінде Тас дәуіріне қатысты мәдени қабаттар (төменгі және орта) шөңқенің негізінен орта бөлігінде, оның солтүстік қабырғасын құрайтын 30‑нөмірлі тастың оңтүстік түбі жағасында, 1965 және 1966‑шы жылдары қазылған алаңда анықталған. Шөңқені қоршап тұрған тастардың шамамен б.з.д. VII‑VI мыңжылдықтарда болған жерсілті нәтижесінде пайда болған қауіпті жағдай қазу алаңдарының барлық жерінде төменгі (Мезолит) мәдени қабатқа жетуге мүмкіндік бермеген.

Қазу алаңындағы төменгі қабат жоғарғы Палеолиттен Мезолитке өту және Мезолиттің алғашқы кезеңіне, орта қабат болса негізінен Мезолит пен Мезолиттен Неолитке өту кезеңіне жатады. Мұнда төменгі және орта қабаттар арасында “лал” қабаттың болмауы олардың пайда болған кезеңдер арасында ұзақ үзіліс болмағанымен байланысты. Қабаттардың литологиялық құрамы мен түсінің айырмашылығы, мүмкін, табиғи климат өзгерісімен байланысты. Бұл қабаттың негізгі археологиялық материалдары – тас құралдар мен фауна қалдықтары арасындағы жақындық, ұқсастық және бір-бірін толықтау жағдайы арқылы да расталады.

Табылған заттар

Ana zağ‑дың төменгі және орта қабаттарының материалдарының ұқсастығы, кезеңдер арасындағы айырмашылықтың нақты көрсеткіші болып табылатын үлгілердің аздығы себепті шөңқенің Неолит дәуіріне қатысты табылған заттарының көп бөлігі Мезолит дәуірінің өнімдері ішінде беріледі.

Ana zağ‑да жүргізілген археологиялық қазбалар мұнда жоғарғы Палеолиттің соңынан бастап алғашқы Мезолит дәуірінің басынан бастап, барлық кейінгі тарихи кезеңдерде де ұзақ немесе қысқа мерзімді тұру болғанын көрсеткен. “Ana zağ”‑да археологиялық қазбалар арқылы алынған материалдардың екі мыңнан астамы тас, шойын тасынан, аз бөлігі сүйек пен басқа материалдардан жасалған еңбек құралдары және сондай-ақ басқа мақсаттағы табылған заттардан тұрады.

Құтқару орнында шапқыштан жасалған 600-ден астам кішкентай (биіктігі негізінен 1,5 – 3,0 см; сирек жағдайда 5 см аралығында) ядролар табылған.

Сонымен қатар Ана Заға құтқару орнында орналасқан оттан талдау үшін көмір үлгілері жиналған.

2022 жылдың тамызында Мезолит дәуірінен бұрынғы 5-6 жастағы баланың аяқ сүйегі табылған.