Angyal-forrási Cave

Аньял-форраши-барлаң Венгриядағы аса қатаң қорғалатын барлаңдардың бірі. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Товарошта (Тата қаласында) орналасқан. Одан археологиялық жәдігерлер табылған.

Сипаттамасы

Барлаң татаи Ағылшын бағында орналасқан. Оны аралау үшін Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасының рұқсаты қажет.

Бұлақ барлаңы спелеологиялық ерекшелік, өйткені ол карстенуге бейім жыныста емес, қиыршық тас конгломератында, дәлірек айтқанда құмтаста пайда болған. Алғашқы сипаттамалар қателесіп, оны әктас туфында пайда болған қуыс деп хабарлаған. Мұның себебі — қиыршық тас қабырғаларды мол әктасты судан тұнбаланған әктас туфы көп жерде жауып тұрғаны. Барлаңның негізгі жынысын құрайтын қиыршық тас конгломератының жыныс тектес аралас қиыршық тас материалы паннон дәуіріне тиесілі. Жекелеген қиыршық тастардың өлшемі кең шекте өзгереді, ең үлкендері шамамен 20 сантиметр, ал төменгі шегі құм түйіршіктерінің өлшем аралығына сай келеді. Қиыршық тастарды байланыстыратын зат негізінен кальций карбонаты, ол — шамасы, барлаң қалыптасуының алдындағы кезеңдерде жұмыс істеген әктасты бұлақ жүйесінен тұнбаланып, қиыршықты-құмды жамылғыны бекіткен.

Байланыстырушы заттың мөлшері әр түрлі, әдетте 15–25%. Жыныс өте мықты, шамасы, дәл осының арқасында небәрі 2–3 метр қалыңдықтағы төбе әлі опырылмаған. Ашу жұмысы кезінде табан деңгейінен алынған көп шөгінді әлі толық зерттелмеген, бірақ осы уақытқа дейінгі нәтижелер де бірнеше таңғаларлық, қызықты жаңалықтар берді. Бастапқы барлаң беткейінің астында шамамен 30–50 сантиметр қалыңдықтағы, аталмыш «торт балшығы» бар. Бұл коллоидты түйіршік фракцияларынан тұратын, ырғақты, әктасты мол, нәзік жолақты шөгінді. Оның болуы таңғаларлық, өйткені атқылап шыққан алып көлемдегі, күшті, шамасы турбулентті ағынды судың болуына қарамастан, ол баяу, тыныш тұнбалану жағдайларын білдіреді.

Осының астында археологиялық жәдігерлерді де қамтитын қиыршық тасты қабаттар, кейін шыны құмға ұқсас қабат жалғасады, одан толығымен айна тәрізді жылтыратылған кіші қиыршық тастар, дөңгелек минерал түйіршіктерін іріктеп алуға болады. Олар өте әдемі, түрлі-түсті, жылтыр асыл тас тәрізді жарқырайды. Олардың заты көбіне кварц, ол толығымен мөлдір тау кристалы да, түрлі-түсті кварциттер, микрокристалды SiO2 нұсқалары (сердолик, яшма, халцедон) және т.б. болуы мүмкін. Кіші қиыршық тасты қабаттан бірнеше кішкентай, айна тәрізді жылтыр эоцен нуммулиттерін де іріктеп алуға қол жетті. Олардың болуы таңғаларлық, өйткені белгілі геологиялық қима бойынша бұлақ мұржасы эоцен қабаттарын бұза алмауы тиіс еді! Мүмкін, су оны алыстау жердегі, карст суының жолында жатқан жыныс кешенінен ала кеткен шығар. Тағы бір нәзік құмды қабат магнетитке өте бай болып шықты: осы толтырмадан шамамен 1 м³-де 10 килограмм магнит темір кені бар (Вайна Дьёрдь, 1977).

Барлаң алғаш рет 1980 жылы Аньял-форраши-барлаң деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Angyalforrás-barlang (Берталан, 1976), Angyal-forrás barlangja (Эстерхаш, 1992), Angyal-forrás Cave (Такачне, Эстерхаш, Юхас, Краус, 1989), Tatai-tavasbarlang (Кордош, 1984), Tatai tavasbarlang (Берталан, 1976) және Pokol-forrás атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1976 жылы аяқталған «Венгрия барлаңдарының тізілімі» атты қолжазбада Татаи тавашбарлаң, басқаша аталуы Аньялфоррaш-барлаң Герече тауында, Тата қаласында орналасқаны жазылған. Ол Халықтық бақта орналасқан Аньял-форраш воронкасынан, теңіз деңгейінен 141 м биіктікте ашылады. Кіреберісі бетон оқпанда орналасқан. Тавашбарлаң 20 м ұзын және 7 м терең. Қолжазбаның барлаңға қатысты бөлігі 3 әдеби еңбек негізінде жазылған. 1976 жылы Гереченің 4600 нөмірлі барлаң кадастрлық аумағында орналасқан татабаняаи Аньял-форраш-барлаңы ел ауқымындағы маңызы бар барлаң болды.

1976 жылы құрастырылған, ел ауқымындағы маңызы бар барлаңдар тізіміндегі барлаң атауларын нақтылаудан кейін, 1977 жылдың 30 мамырында құрастырылған, ел ауқымындағы маңызы бар барлаңдар тізімінде Герече тауында, Тата қаласында орналасқан барлаң Аньял-форраши-барлаң деген атпен көрсетілген. 1980 жылғы «Karszt és Barlang» журналының бірінші жарты жылдық санында ерекше маңызы бар Аньял-форраши-барлаң 4600 нөмірлі барлаң кадастрлық аумағында (Герече тауы, Гете) орналасқаны жарияланды. Барлаңның кадастрлық нөмірі — 4630/46. MKBT құжаттама комиссиясы басқа да ерекше маңызы бар барлаңдар сияқты, барлаңның металл тақтайшаға соғылған кадастрлық нөмірін орнына орналастырады. Кадастрлық нөмірді соғу үшін негіз болатын металл тақтайша басқа да ерекше маңызы бар барлаңдардың тақтайшасымен бірдей болады. 1981 жылғы «Karszt és Barlang» журналының 1–2 жарты жылдық санында Аньял-форраши-барлаңның кадастрлық нөмірі 4630/46 екені жарияланды (кадастрлық нөмірі бұрын да жарияланған болатын).

1982 жылдың 1 шілдесінен бастап Ұлттық қоршаған орта және табиғат қорғау басқармасы төрағасының 1/1982 (III.15) OKTH нөмірлі бұйрығына (1-бап пен 3-бап, сондай-ақ 5-қосымша) сай Герече тауындағы Аньял-форраши-барлаң аса қатаң қорғалатын барлаң болып саналады. 1982 жылдың қыркүйек-қазан айындағы MKBT бағдарламалар кітапшасында Герече тауындағы Аньял-форраши-барлаң аса қатаң қорғалатын барлаң екені айтылады. Тізімде барлаң атаулары MKBT мақұлдаған және пайдаланатын емлеге сай, түзетілген түрде жарияланды.

1984 жылы шыққан «Венгрия барлаңдары» кітабы бойынша, татаи Аньял-форраши-барлаңның жылтыратылған залы асыл тастармен көмкерілген бөлмені еске түсіреді. Басылымдағы ел ауқымындағы барлаң тізімінде Герече тауы барлаңдарының арасында 4630/46 барлаң кадастрлық нөмірлі барлаң Аньял-форраши-барлаң деген атпен, Tatai-tavasbarlang нұсқа атауымен көрсетілген. Тізімге қоса Дунazug тауының барлаңдарының географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада барлаңның географиялық орны да көрсетілген. Ерекше сипатына және түзілімдерінің әсемдігіне байланысты бұл барлаң да 1988 жылы аса қатаң қорғалатын барлаңдар тізіміне енгізілді.