Tatai porhanyóbánya Cave

Татаи порханьобаня қуысы Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарына жатады. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркі аумағында, Тата қаласында орналасқан. Археологиялық тұрғыдан маңызды барлаң.

Сипаттамасы

Эотвош Йожеф гимназиясы мен интернатының қоршауы астындағы толтырылған тас карьердің солтүстік-батыс қабырғасында, гимназияның қоршалған спорт алаңы аумағында орналасқан. Әктас туфында пайда болып, тор есікпен жабылған барлаңды тек зерттеу мақсатында және рұқсатпен ғана аралауға болады.

Зерттеу тарихы

1937 жылы шыққан, Сегхалми Дьюла жазған кітапта Татада мұзаралық кезеңнің бір жылырақ кезеңінде әктас туфына 30–40 см қалыңдықтағы лёсс қабаты шөгіп, оның үстіне ежелгі адамдар тобы қоныстанғаны, себебі бұл ірі жабайы аңдар жиі келетін, суы мол жерде тамақ табу оңай болғаны айтылады. Кейін термалды бұлақтар қайтадан күшірек жұмыс істеп, тасыған су лёсс алқабын басып қалды. Тобы көшуге мәжбүр болды, ал қалыптасып жатқан әктас туфы мыңдаған жылдар бойы ежелгі адам қоныстарын тағы бірнеше метр қабатпен жапты. Осылайша осы жердегі бастапқы өмірдің іздері жаңа заман үшін сақталып қалды.

Кормош Тивадар 1910 жылы Татадағы Эстерхази атты әктас туф карьерінің Кальвария-хедь тас карьерінде, 8 м қалың туф қабатының астында, туф пен лёсстің түйіскен қабатында ежелгі қоныс тапты, әрі зерттеулері барысында ошақ қалдықтарын, сынған, күйдірілген мамонт, жүнді мүйізтұмсық пен бұғы сүйектерін, маңайдан алынған кремний, кварцит, яшма және кремнетастан жасалған, мустье мәдениетіне тән шамамен 200 құралды (соның ішінде нәзік өңделген қырғыштарды, ірі найза ұштарын) және 800 сынықты қабаттан қазып алды. Қазба жағдайларына байланысты бұл қоныс әлемдегі ең қызықты палеолит қоныстарының бірі болып саналады.

2001 жылдың 28 қыркүйегінде жүргізілген барлаң аралауы кезінде Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы онда жарқандар жоқ екенін анықтады. Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасы қызмет ететін аумақта, Герече тауында орналасқан, 4630/92 кадастрлық нөмірлі Татаи порханьобаня қуысы 2006 жылдың 28 ақпанынан бастап қоршаған орта және су шаруашылығы министрінің 8/2006 KvVM бұйрығына сай ерекше қорғауды қажет ететін барлаң болып саналады. Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасы қызмет ететін аумақта орналасқан, 4630-92 кадастрлық нөмірлі Татаи порханьобаня қуысы 2012 жылдың 25 ақпанынан бастап ауыл дамыту министрінің 4/2012 (II.24) VM бұйрығына сай аса қатаң қорғалатын барлаң болып саналады. 2021 жылдың 10 мамырынан бастап аграрлық министрдің 17/2021 (IV.9) AM жарлығына сай Татаи порханьобаня қуысын (Герече тауы, Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасы қызмет ететін аумақ) басқарманың рұқсатымен ғана аралауға болады. Осымен бірге 13/1998 (V.6) KTM жарлығы күшін жояды.