Bab-ı Hümayun

Bab-ı Hümayun (Osmanlıca: باب همايون, Hümayun Kapısı) немесе қазіргі түрікше Хүкімдар Қақпасы, Топкапы сарайының негізгі кіріс қақпасы болып, сарайдың сырт ауласына ашылатын ең ескерткіш құрылымдарының бірі. 1478 жылы II. Мехмед дәуірінде салынған қақпа, Османлы мемлекетінің рәсімдерінің анықтайтын кеңістіктерінің бірі ретінде саяси және сәулет тұрғысынан орталық рөл атқарған. Ерте дереккөздерде Үлкен Қақпа, Алей Қақпасы және Сұлтанат Қақпасы ретінде де аталатын құрылым, сарайға келетін елшілер, мемлекеттік қызметкерлер және рәсімдік әскерлердің бірінші қарсы алынатын нүктесі болғандықтан Османлы билік идеологиясының символикалық көрінісі болып қалыптасқан. Қақпаның 1478 жылғы тақпасы, оны тек қорғаныс элементі ретінде емес, сарайдың рәсімдік және символикалық кіріс нүктесі ретінде сипаттайды.

Тарихы

Қақпа, жаулап алудың кейін империя орталығы ретінде ұйымдастырылған Топкапы сарайының алғашқы ірі кіріс құрылымы болып табылады. II. Мехмед, сарайдың сырт әлемге ашылатын осы шекарасы мемлекеттік билікті көрсетуге лайықты дәрежеде әсем болуын қалаған; оның нәтижесінде массивті қабырғалары, өткір арка ашықтығы және қарапайым бірақ мықты алдыңғы фасадымен классикалық кезең Османлы сәулетінің ерте үлгісі пайда болған. Bâb-ı Hümâyun, сарайдың алғашқы салынған ядролық бөлімінің кейін аяқталған сыртқы қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде 1478 жылдың соңында аяқталған. 16-шы ғасырда Мимар Синан мектебін ұстанған жөндеулермен қақпаға күзет орындары, күзет алаңдары және үстіңгі жабын күшейтулері қосылған; 17-шы ғасырда ішкі фасада орналасқан хат панельдері, үлкен сүлус жазбалары және мрамор шеңберлі тақпалармен құрылым эстетикалық тұрғыдан байытылған. 18-шы ғасырда барок әсерлі кішкентай түзетулермен фасад қозғалысы арттырылған, 19-шы ғасырда II. Махмуд дәуірінде үлкен тас жөндеу жүргізілген және қақпаның үстіне пadişah туғрасын таситын кең мрамор тақпа орнатылған.

Мимария

Bab-ı Hümâyun, шамамен алты метр қалыңдығы бар қорған қабырғаларына ендірілген массивті есік массасынан тұрады. Қиылған тас тор, мәрмәр сөрелер және ішкі бетте барок кезеңінде қосылған кұфек тас панельдер есіктің негізгі материалын құрайды. Сыртқы бет, биік өткір арка кіріспе, арканы қоршап тұрған кең сілмелер және кита́бе блогынан тұратын қарапайым бірақ билік иесі көріністі көрсетеді. Ішкі бет болса әлдеқайда қарапайым ұсталған; әскери мақсаттармен байланысты тар терезелер, күзет белгілері және хат тақталары арқылы толықтырылған. Есікте орналасқан хат жазбалары арасында Фетих сүресінен аяттар, II. Махмұдтың мөрі және хатшы Мехмет Хашым Әфендинің қолы бар панельдер кездеседі. Есік екі бетіндегі жал-су́лус хат, классикалық Осман тас өңдеуінің таңдаулы үлгілері арасында көрсетіледі. Әсіресе ішкі беттегі кең кита́бе панельдері, композиция және ою-өрнек тұрғысынан 17‑ші және 18‑ші ғасыр Осман эпиграфия өнерінің сипаттамалық стилін көрсетеді. Евлия Челеби, Бâб-ı Hümâyun үстінде сарайдың құрылу және аяқталу кезеңдеріне нұсқау беретін кита́белер бар екенін жазып алған; сәулет тарихшысы Cornelius Gurlitt те 20‑шы ғасырдың басында осы даталарды көргенін атап өткен. Сөзсіз кита́белер бүгінгі күнге жетпеген.

Bab-ı Hümayundaki Hat жазбалары

Оң бұршақтың үстіндегі хат тақтасында: Es-sultan zıllullahi fi'l-ard, яғни; «Сұлтан — Алланың жердегі көлеңкесі» жазылған.

Сол бұршақтың үстіндегі хат тақтасында: Ye'vi ileyhi külli mazlumin, яғни; «Және барлық мазлумдардың қорғаушысы» жазылған.

Есік ішкі жағындағы оң тақтада La ilahe illallahü'l-melikül-hakku'l-mübin, яғни; «Алладан басқа құдай жоқ; Ол – Мелік, Хақ және ашық ол» жазылған.

Капанның ішкі жағындағы сол тақтада Мұхаммедтің Рәсулуллаһи садикул-ваъди-әл-эмин, яғни; «Мұхаммед Алланың пайғамбары. Ол уәжеге адал және сенімді» деп жазылған.

Функциясы

Баб-ı Хүмәйүннің орналасқан сыртқы қорғандарының толықтырылуымен сарайдың алдыңғы бөлігінде жаңа аула пайда болды, осылайша Топкапы сарайы үш қақпа және бір-бірін қадағалайтын үш ауладан тұратын рәсімдік осьті жүйеге ие болды. Баб-ı Хүмәйүн тек сарайдың негізгі кірісі ғана емес, қонақтардың қоғамдық аймақтан пadişahтың тұратын жерлеріне қарай жылжитын рәсімдік жолдың бастау нүктесін құрайтын. Сондықтан Баб-ı Хүмәйүн Османлы сарайының ең маңызды протокол нүктесі болды. Мемлекеттік рәсімдер, пadişahтың сарайдан шығуы және қайтуы, әскери дайындықтар, жаңачери қабылдау рәсімдері және шет ел елшілерінің қарсы алынуы осы қақпа алдында басталды. Елшілер көбіне қақпа алдында ұзақ уақыт күтіп тұратын, бұл күту Османлы мемлекетінің үстемдігін көрсету мақсатында дипломатиялық құрал ретінде пайдаланылатын. Дәстүр бойынша қақпа таң намазынан кейін ашылып, кеш жамғаттан кейін жабылатын; ішкі сарай тәртібі осы ритмге сәйкес қалыптасатын. 16-шы ғасырдан бастап кейбір өлім жазаларынан кейін кесілген бастар қақпа алдында қысқа уақытқа мылтықтарға іліп көрсету Османлы қылмыстық заңында қоғамдық биліктің көрінісін қамтамасыз ету үшін қолданылған әдістердің бірі болды. Қақпа сондай-ақ қатаң қауіпсіздік және тексеру нүктесіне ие болды; қызметкерлер, қызметшілер және елшілердің сарайға кірулері мұнда тіркеліп, бақылауға алынатын.

Қақпа, Топкапы сарайының Мармараға қарайтын қанатында орналасқан және Айя София алаңына бағытталған негізгі осьтің соңғы нүктесін құрайды. Баб-ı Хүмәйүннен ішке кіретін қонақ немесе қызметкер тікелей I. Аулға, басқа атымен Алей алаңына өтеді. Бұл орын, Бабусселәмге және одан кейін сарайдың ядросын құрайтын Enderun ауылдарына ашылғандықтан, қақпа сарай кешенінің сырт әлеммен байланысқан ең маңызды есігі болып табылады.

Қалпына келтірулер

Баб-ı Хүмәйүн, 19‑шы ғасырдағы ірі жөндеулерден кейін Республикасы кезеңінде 1926‑да кешенді қорғау жұмысы жүргізілді. 1980‑шы жылдары Стамбул Қалпына келтіру Шеберханасы арқылы тас шұңқырлары, тақпақ беттері және сақталған ішкі кеңістіктер жаңартылды; 2010‑шы жылдардың басынан бастап Мәдениет және Туризм министрлігі арқылы жүргізіліп жатқан жұмыстармен ғимарат қайтадан қонақтарға ашылды.