Baghbanli Mosque

Боғбанлы мешіт — Хоразмның Хива қаласындағы сәулет ескерткіші. Ол 1809 жылы салынған. Мешіт «Ічан қалъа» ауданы, Ислам Хожа көшесі, 24-үйде орналасқан.

Сәулет ескерткіші «Ічан қалъа» мемлекеттік мұражай-қорғауышының оперативтік басқару құқығы негізінде мемлекеттік меншікте саналады.

2023 жылы мешітті жөндеу жұмыстары аяқталған. Бұл жоба Еуропа Одағы тарапынан қаржыландырылған ЮНЕСКО-ның «Ауғанстан, Орталық Азия және Ирандағы Жібек жолы мұрасы жолдары — Еуропа мәдени мұрасы жылын халықаралық өлшемі» бастамасы шеңберінде жүзеге асырылған.

Тарихы және құрылысы

Мешіттің жалпы ауданы 26х13,3 м құрайды. Басты стильдегі күмбезді кіреберіс арқылы аулаға кіреді. Кіреберістің екі жағында тіректер орналасқан. Ауланың екі жағы қабырғамен қоршалған. Жоғарыда алды айвондо, күмбезді бөлмесі (6,8х6,8 м) орналасқан. Қабырғасы және негізі қатты кірпіштен, кіреберіс төбесі тегістелген кірпіштен жұп-жұп етіп салынған, терезелері тор пішініндегі ганчтан жасалған. Есігі оюлы нақышты (Уста Ро‘зи Мұхаммедтің аты жазылған). Бөлме ішкі қабырғалары ганч сумалы. Оңтүстігіне михраб, басқа жақтарына терең және кең равоқтар жасалған. Айвон шипі және тіректері (XIV ғасырға тиесілі) оюлы нақыштармен безендірілген. Мешіт төртбұрыш пішінді болып, екі тіректі және күмбезді жазғы бөлмеге ие. Ғимараттың ағаш тіректері оюлы безендірілуі көркем құндылыққа ие болып, олар Жұма мешітінің безендірулеріне ұқсас.

Бастырмалар тірекке орнатылған. Мешітке кіруде орнатылған мәртебелі таспаға жазуларды ойып жасаған шебер Полвонқұлдың аты және ғимарат салынған жылы поэтикалық жолмен жазылған. Сондай-ақ, онда мешіттің құрылуы туралы тарих та келтірілген деп есептеледі. Құжаттар араб әліпбиінде, парсы тілінде, насқыл жазу стилінде жазылған. Мәртебелі таспаның сақталу жағдайы жақсы. Есіктерде ағаш оюшының тағы бір шебері — Янгарық ауданындағы Остана ауылындағы Шайх Мухтар Валий мазарының зиратханаға апаратын оюлы есікті жасаған шебер Одина Мұхаммедтің ұлы Рөз Мұхаммедтің аты жазылған. Аңыздарға сәйкес, мешіт екі бақбан ағай-апа қайырымдылықпен берген ақшаның ақшасына салынған.

Үлкен күмбезі бар бұл мешіт көрінісі XIV—XV ғасырлар ескерткіші сияқты еске салады, себебі оның ішкі безендірулері, айвонындағы екі тіректің оюлы нақыштары, оларда жазылған хадистер осы кезеңге тән. Тіректер мешіттің бұрынғы ғимаратынан қалған болуы да мүмкін.

1813 жылы белгісіз автордың жазған «Халвати сәһифо» қолжазбасында осы жазбалар жазылған: «Ва нурнишон Елтузарханның айығы мемлекетінде ғимарат тауып Зубайда ханымның мешіттерін Пахлавон Құлы бақбанлы ығырып таспен күмбез жасап адоға жеткізді». Бұдан қорытынды жасау мүмкін, алғашқы қаңғыртылған кірпіштен шоқбұрыш әдісімен салынған мешіттің аты Зубайдаханым болған. Бақбанлы мешіттің батыс жағына жақын бір қабір салынған және бұл қабір Зубайда ханымның қабірі болуы керек.