Csővári No 1 Cave

Csővári 1. sz. barlang (Чёвари №1 үңгірі) — Мажарстанның ерекше қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай–Ипой Ұлттық паркіндегі Черхат тауларында орналасқан. Одан археологиялық және палеонтологиялық жәдігерлер табылған.

Сипаттама

Үңгірдің Чёвар ауылының сыртқы аумағында, Вар-хеги (Қамал тауы) оңтүстік бетінде, шыңдағы қамал қирандыларынан шамамен 15 м төменірек екі кіреберісі бар. Мұнда тау триас әктас кешенінің қабаттары қалың (20–30 см). Қабаттар солтүстікке қарай 20–40°-қа еңкейген. Екі үңгір кіреберісінің маңы тектоникалық тұрғыдан алдын ала қалыптасқан, жарылу сызықтары кристалды кальцитпен толтырылған. Csővári 2. sz. barlang-тың кіреберісі Csővári 1. sz. barlang-тан шығысқа қарай шамамен 50 м жерде, шамамен 10 м төменірек орналасқан.

Үңгір бір-бірінің үстінде орналасқан екі қуыстан тұрады. Төменгі (үлкенірек) қуыстың кіреберісі түлкі іні тәрізді, ауданы шамамен 0,25 м². Кіреберіс маңында да қазан тәрізді еру пішіндері бар, олардың кейбір жерлерінде сталактит қабыршағы мен бұршақ тас қабыршағы кездеседі. Кіреберістің артындағы жалғыз үлкенірек қуыс та еру пішіндерімен түрлі-түсті, оның шығыс қабырғасында ашылған қабат беттері бар. Төбені қарапайым сталактит түзілімдері жауып тұр, бүйір қабырғаларда кейбір жерлерде бұршақ тас түзілімдері байқалады.

Осы залдан солтүстікке қарай кішірек, құлау үгінділі залға өтуге болады, оның табаны кішкентай жарық бойымен ашылған. Залдың батыс бүйір қабырғасында да кейбір еру пішіндері байқалады. Жоғарғы қуыс төменгі қуыстан әлдеқайда кішкентай. Қабырғаға өрмелеп, кішкентай шар тәрізді ойыс шоғырына жетуге болады. Қабырғада бірнеше тән шар тәрізді қазан бар. Мұнда да қабырғалардағы сталактит қабыршағы жұқа. Төменгі және жоғарғы қуыстар, ықтимал, бұрын жойылған үлкенірек залмен жалғанған болатын.

1984 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Csővári 1. sz. barlang деп аталды. Үңгір әдебиетте сондай-ақ Csővári I. barlang (Берталан, 1976), Csővári Vár-hegy-barlangja (Берталан, Шёнвиски, 1976), Uhu barlang (Берталан, 1976) және Uhubarlang (Патаи, 1932) атауларымен де кездеседі. «Uhu» (үкі) сөзі оның атауында кездеседі, себебі Патаи Пал үңгірде үкі жұбын көрген.

Зерттеу тарихы

«Pesti Napló» газетінің 1931 жылғы 22 тамыздағы санында барон Пронайдың Чёвардағы жерінің жанындағы Вар-хегидің оңтүстік бетінде, тікелей ескі қамал қирандыларының астында, оны қолжетімсіздігіне байланысты бұрын ешкім білмеген үңгір бар екені жазылған. Аңшылық кезінде Патаи Пал үңгірді тапты, содан кейін онда сынамалы қазба жұмысын жүргізді. Қазір Ұлттық музейдің қызметкері Гаал Иштван ары қарайғы қазба жұмыстарын кәсіби басқару үшін орынға барды. Гаал Иштван осы уақытқа дейінгі қазба жұмыстары бұрынғы ең жоғарғы үңгірдің құлаған бөліктерінің арасында, ежелгі адам соңғы рет тұрған жерде жүргізілгенін анықтады. Бірнеше мың жыл бұрын ежелгі адам үңгірде тұрғанын күмәнсіз анықтауға болады.

Үңгірдің бірнеше кішкентай бүйір ойығы бар, олар түрлі мақсатта қолданылған: ежелгі адамның қару-жарақ қоймасы, азық-түлік қоймасы және ұйықтайтын жерлері болған. Әрбір ойықтың ұзындығы шамамен 4,5 м, ені 3 м, биіктігі 2 м. Табылған жәдігерлердің ішінде осы уақытқа дейін ең құндысы — диллювий дәуірінің жүнді мүйізтұмсығының сүйегі. Оның жанынан ежелгі мүйізтұмсықтың бала сүйектері, сондай-ақ мұздау дәуірінің жануарлар әлеміне жататын солтүстік бұғы мен полярлық қоянның сүйектері де табылды. Тас құралдар табылмады, себебі бәрін үгінді жапқан, ал құралдар әрдайым табан деңгейінде табылады. Дегенмен сүйек сынықтарының арасында ежелгі адамның тері тесу үшін қолданған, біз тәрізді қашалған сүйектер айтарлықтай көп болды.

1932 жылғы «Természettudományi Közlöny» журналында 1931 жылдың көктемінде Патаи Пал Хиллебранд Йенёнің ұсынысымен Чёвардағы Вар-хегидің оңтүстік, Эрдёг-арокқа қараған бетінде ежелгі адамның тұрағын іздегені айтылады. Тау шыңының астында, шамамен 15 м жерде, әктастан тұратын тік беткейде, жартас қабырғасының түбінде Патаи Пал ойық тәрізді ойысты тапты, оны кейінірек, қазба жұмыстары кезінде Uhubarlang (Үкі үңгірі) деп атады, себебі осы жерде бірнеше жыл бұрын үкі жұбы ұя салған болатын. Жартас ойығының биіктігі шамамен 4 м, ұзындығы 4 м, ені 3 м болды. Оның пішіні мен орналасуына байланысты онда мұздау дәуірінің адамы паналаған сияқты көрінді. Сондықтан Патаи Пал онда ежелгі адамның құралдары мен іздерін табу үшін зерттеу жүргізуге шешім қабылдады. 1931 жылы Патаи Пал үш рет, соңғы жолы Гаал Иштваннның жетекшілігімен 2 күн бойы жартас ойығының астыңғы қабатында қазба жүргізді.

Қазба кезінде Патаи Пал үш қабатты байқады (3-сурет). 1-қабат — қалыңдығы 30–35 см қара топырақ қабаты. 2-қабат — қалыңдығы 30–35 см қою сары түсті, тас үгіндісі бар қабат. 3-қабат тас үгіндісінен тұрады, оның қалыңдығы белгісіз. 3-қабатта тастардың арасындағы саңылауларды ашық сары түсті топырақ толтырған. Кейбір жерлерде 2 және 3-қабаттарды бір-бірінен ажырату мүмкін болмады. Тас үгіндісінің жартас ойығына түсуі, бұрын қазіргі жартас ойығының орнында үңгір болғанын анық көрсетеді. Мұздау дәуірінде (мұны сары топырақ дәлелдейді) үңгір төбесінің алдыңғы бөлігі құлап, үңгірдің табанын толтырды. Гаал Иштван бойынша, құлаған төбенің тас массасы шамамен 100 м³. 1931 жылғы 7 және 8 тамызда жүргізілген қазба кезінде Патаи Пал мен оның серіктестері үңгірдің жүру деңгейіндегі төбені алып тастай бастады. Осы уақытқа дейін шамамен 40 м³ алынды.

2 және 3-қабаттарда түрлі жануар сүйектері табылды, олар Гаал Иштван бойынша мына түрлердің қалдықтары: жүнді мүйізтұмсық (Coelodonta antiquitatis), жылқы (Equus caballus), өгіз (Bos taurus), бұғы (Cervus elaphus), елік (Capreolus capreolus), жабайы мысық (Felis silvestris), мұздау дәуірінің суыры (?) (Citellus cf. citelloides), аққұтан (Cricetus cricetus) және полярлық қоян (?) (Lepus timidus). Бұлардан басқа жарқанаттардың, құстардың және бақалардың (Bufo) сүйектері табылды. Санамаланған сүйектердің арасында адам сындырған сүйектер де бар. Бұрын үңгірде адам болғанын тағы бір дәлел — 3-қабатта Cerithium pauli және сынық Nassa ұлу қабыршағы да табылды. Олардың ең жақын табылу орны Ачада, сармат құмды шөгіндісінде орналасқан, ол жерден оларды тек адам ғана дерлік 200 м биігірек орналасқан Вар-хегиге алып бара алатын еді.