Csővári No 2 Cave

Csővári 2. sz. barlang (Чёвари №2 үңгірі) — Дунай–Ипой Ұлттық паркіндегі Черхат тауларында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттама

Үңгірдің Чёвар ауылының сыртқы аумағында, Вар-хеги тік оңтүстік бетінде кіреберісі бар. Csővári 2. sz. barlang-тың кіреберістері Csővári 1. sz. barlang-тан шығысқа қарай шамамен 50 м жерде, шамамен 10 м төменірек, сасбер тәрізді құлау жерінің табанында орналасқан.

Csővári 2. sz. barlang-тың қуыстары тектоникалық әсерлерге байланысты сатылап опырылған, оңтүстік–оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40°-қа еңкейген әктас конгломератында пайда болған. Төменгі екі кіреберіс арқылы жетуге болатын қуыстар кішкентай бағанамен жалғанған. Үшінші (ең жоғарғы) кіреберістің үгіндімен толығымен толтырылған жолы, әрине, ортаңғы кіреберіс қуысына апарады. Бұл қуыстарда қабырғалар өте еріген, бірақ шар тәрізді ойыс аз байқалады. Қабырғаларда сталактит қабыршағы немесе бұршақ тас қабыршағы жоқ. Қуыстардың табанын төбеден түскен тас бөліктері мен аз мөлшердегі балшық құрайды.

1984 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Csővári 2. sz. barlang деп аталды. Үңгір әдебиетте сондай-ақ Csővár 2. sz. barlang (Кордош, 1978) және Csővári II. barlang (Берталан, 1976) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1957 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» басылымында Будапешт Вёрёш Метеор спорт клубының үңгір зерттеушілері екі жыл бұрын алғаш рет Черхат тауларындағы Чёвар елді мекенінен солтүстік-батысқа қарай орналасқан Вар-хегиді зерттегені жазылған. Содан бері топ мүшелері онда бірнеше рет болып, бүкіл тау тобын мұқият аралап шықты. Сол кезде екі үңгір ашылды, оларды 1958 жылы 5 қаңтарда өлшеп шықты. Вар-хегидің тау жыныстарын термалды бұлақтар өткен, соның нәтижесінде таудың тік оңтүстік-шығыс бетінде екі кішкентай үңгір пайда болған. Екі үңгір де термалды бұлақ текті сияқты көрінеді. Мұны лимонит түсі, тау жынысының қатты уатылуы, сондай-ақ бір жыныс жарығынан табылған, флюорит сияқты көрінетін күлгін кристалды түзілім дәлелдейді, оны егжей-тегжейлі зерттеу жүріп жатыр.

Csővári 1. sz. barlang-тан шығысқа қарай 50 м жерде, жартас қабырғасының түбінде Csővári 2. sz. barlang-тың кіреберісі орналасқан. Csővári 2. sz. barlang — кремний тасты доломит әктасының қабат беттері бойымен пайда болған жалпақ және кең қуыс. Ұзындығы 23 м үңгірде тау жынысының қатты уатылуы айқын байқалады. Соңында қабат беттері жабылады, сондықтан әрі қарай қазу жұмысының нәтижесі көп болмас еді. 1958 жылғы «Természetjárás» басылымында Будапешт Вёрёш Метеор туристерінің Чёвар аймағының үңгірлерін ашуға шешім қабылдағаны жазылған. 1969 жылғы «Hidrológiai Közlöny» журналында 1957 жылы Денеш Дьёрдь мен Сентеш Дьёрдь чёвар Вар-хегидің термалды бұлақ текті үңгірлерін сипаттағаны жарияланды.

1970 жылы шыққан «Cserhát hegység turistakalauz» кітабында Черхат тауының ортасында бетке шығатын әктас тастарының арасында Чёвари тас блогы тобында да карст құбылыстары бар екені, мысалы, Csővári 2. sz. barlang айтылады. Тас блогы тобының ең тән нүктесінде, жасыл белгісі бар жолмен жетуге болатын, қирандылармен тәжделген чёвари Вар-хегидің тік оңтүстік бетінде екі кішкентай үңгір бар. Чёвари Вар-хегидің екінші үңгірі, Csővári 2. sz. barlang, Csővári 1. sz. barlang-тан шығысқа қарай 50 м жерде, жартас қабырғасының түбінен ашылады. Ол кремний тасты, доломитты әктастың қабат беттері бойымен пайда болған жалпақ, кең қуыс, онда тау жынысының қатты уатылуы көрінеді. Соңында қабат беттері жабылады.

1976 жылы аяқталған, Берталан Кароли жазған қолжазбада Черхат тауларында, Чёварда, Вар-хегиде Csővári II. barlang орналасқаны жазылған. Вар-хегидің оңтүстік бетінде, қамалдың астындағы жартас қабырғасының түбінде үңгірдің кіреберісі бар. Оның кіреберісі қабат беті бойымен, Csővári 1. sz. barlang-тан шығысқа қарай шамамен 50 м жерде ашылады. Термалды су текті үңгірдің ұзындығы 23 м. Қолжазбаның үңгірді сипаттайтын бөлігі 1 жарияланым негізінде жазылған. 1978 жылы 28 мамырда Хаваш Петер мен Саблар Петер 5222-нөмірлі үңгір кадастрлық аумағында орналасқан үңгірді өлшеп шықты. Өлшеу негізінде Саблар Петер 3 көлденең қимасы бар жоспар картасын құрастырды.

1978 жылғы MKBT есебіне сәйкес, Чёвари тас блогында аз үңгір бар, олар кішкентай. Сондықтан бұл блок үңгір зерттеушілер аз зерттеген аймақ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сентеш Дьёрдь үңгірлерді қысқаша сипаттады. Сабо Йожеф Үңгір Зерттеу Тобы аймақта бірнеше рет далалық зерттеу жүргізіп, топ мүшелері Вар-хеги үңгірлерінде бақылау жүргізіп, оларды өлшеп шықты. Плейстоцен дәуірінің бұлақ белсенділігі кезінде су өткізетін жарықтар бойымен көтерілген ыстық, содан кейін жылы карст бұлақтары доломиттің уатылуы мен тау жынысының ыдырауын тудырды, сондай-ақ кальцит тамырлары, тұщы су әктасы және шар тәрізді ойысты үңгір жолдары пайда болды. Кейінгі постпаннон қозғалыстары кезінде бүкіл аймақ қазіргі биіктігіне көтерілді, көтерілген бөліктерде термалды бұлақтардың белсенділігі тоқтады, бұзылу мен карсттанудың жалғасуы жүрді.

Үңгірдің төменгі және жоғарғы жолын жалғайтын учаскенің жоғарғы деңгейінен 39-нөмірлі толтырылым үлгісі алынды. Үлгі — ашық сарғыш-қоңыр түсті, көп органикалық қалдығы бар, ішінде ең үлкені 15 мм тас бөліктері бар балшық. Толтырылымның жоғарғы қабатынан табылған бірнеше жаңа заманғы сүйек қалдығын Кордош Ласло анықтады. Шайылған қалдықта бірнеше кіші сүтқоректінің сүйек қалдығы мен кіші сүтқоректінің тісі болды. 1978 жылғы 10 желтоқсанда таңғы сағат 10 мен 11 арасында үңгірдің ортаңғы және төменгі деңгейін жалғайтын жолдың жоғарғы шетінде температура 3,7 °C болды.

Топ мүшелерінің болжамына сәйкес, Чёвар атауын маңайда орналасқан қуыстар мен үңгірлерге байланысты алған. Чёвари үңгірлер тарихқа дейінгі кезеңде ашық болған. Тарихта жер атаулары көбіне сол аймақтың тән нысандары бойынша аталғандықтан, бұл елді мекен де атауын үңгірлерге байланысты алған. Есепте чёвари үңгірлердің географиялық орналасуын көрсететін жоспар және чёвари Вар-хегидің геологиялық қимасын көрсететін сурет бар, онда Csővári 2. sz. barlang-тың Вар-хегидегі орналасуы көрінеді. Басылымда 1978 жылы жасалған карта жарияланды. Жоспар картасында үлгі алу орны белгіленген.