Debrecen Reformed College Museum

Дебрецен реформат коллегиясының музейі — Дебрецен реформат коллегиясы ғасырлар бойы жинаған маңызды заттай жинағының көп бөлігін жинақтап, көрмеге қоятын мекеме.

Бастаулары

Коллегияның Үлкен кітапханасы кітаптар мен қолжазбалармен қатар ғасырлар бойы басқа да құнды заттай ескерткіштерді жинап келді: осылайша онда теңге қоймасы, археологиялық және этнографиялық жинақ, тарихи портреттер галереясы, гравюра мен сурет жинағы болды.

Коллегияның музейлік материалы ешқашан кітапхананыкіндей қарқынмен толықпаған, бірақ музей идеясының өзі XVII ғасырдың екінші жартысынан бері із қалдырған. Реформаттар үшін «аза жылдары» деп аталатын оқиғаларды еске түсіретін жағдай — Шарошпатак қаласындағы Ракоци иеленімі аумағындағы реформат қауымдарын иезуиттердің әскери күшпен таратуы, шіркеулерді басып алуы және Патак мектебінің 1671 жылы қашуға мәжбүр болуы. Таратылған қауымдардың арасында Бодрогкишфалуд та болды. Шіркеу қауымының мүлкін 1672 жылы уағызшы Коллегияға әкеліп, сақтауға тапсырды. Сол кездегі сениор есеп кітабына алтындалған күміс кесе, алтындалған күміс табақ, жібек пен алтынмен кестеленген дастархан, екі жайма және екі қалайы құман қабылданғанын жазып қалдырды. Бодрогкишфалуд кейін де дербес шіркеу қауымы болмады, сондықтан причастие үстелінің жабдықтары түпкілікті Коллегияда қалды.

Үлкен кітапхананың теңге қоймасының 1745 жылдың өзінде-ақ дербес каталогы болған. Бұл жинақ 1796 жылы Каззай жинағын сатып алу арқылы едәуір толықты. Теңге қоймасы бүгінде шамамен үш мың теңгені сақтайды, әрі қазіргі кезде тек реформат шіркеуінің өмірімен және Коллегиямен байланысты бұйымдарды ғана жинайды. Каззай жинағы сонымен қатар теңгелерден басқа – қабылдау тізіміне сәйкес – диптих (екі бөлікті рим тақтайшасы), тасталған тізбек, 42 гемма (қашалған жартылай асыл тас), 180 шығыс топаз моншақтарынан тұратын тізбек, бес жазуы бар рим мыс тақтайшасы, дәлірек айтқанда әскери босату қағазы, кальвинист уағызшысының мыс бедерлі бейнесі, маржаннан ойылған Лаокоон мүсіні, ониксан немесе халцедоннан ойылған Мәсіх басы, бір яшма, бір хрусталь мөр және шығыс цирконынан жасалған Аполлон мүсіні болған.

Шарвари Пал 1812 жылы Үлкен кітапханадан көшірілген әртүрлі құралдарды «физика мұражайына» орналастырды, бұл сол кезден бастап кітапханамен қатар физика кабинеті де жинақтау қызметін жүргізе бастағанын білдіреді, ал заттардың орналастырылуы мүлдем ретсіз болды. Мұны Коллегияның математика мен физика құралдары мен басқа да сирек заттарының 1840 жылғы тізімі дәлелдейді. Бұл тізім Шарвари кабинетті сирек заттарымен қоса мұрагері Керекеш Ференцке тапсырған кезде жасалған. Сол кезде Коллегияның музейлік жинағында, әбден бай деп айтуға болатын теңге қоймасы, бірнеше археологиялық, рим дәуірі, ортағасырлық, жаңа дәуір заттары мен мектеп тарихына қатысты материалдар болды.

Коллегияның бұрынғы жинағында жетіспеген венгр этнографиялық материалдарының негізі 1841 жылы Коллегияға келіп түсті. Елу заттан тұратын этнографиялық жинақты профессор Шарвари Палдың ұлы, судья Шарвари Якаб өзінің бұрынғы мектебіне сыйға тартты. Жинақ «Бихар облысындағы дерецкей иеленімінің елді мекендері тұрғындарының жасаған қолөнер бұйымдарынан» тұрды. Этнографиялық музейдің негізі 1847 жылы Регули Антал жинаған, негізінен обь-угор тектес 92 заттан қаланғанын ескерсек, Коллегияда 1841 жылдың өзінде-ақ нақ венгр этнографиялық материалдарының болуы аса маңызды.

Үлкен кітапхананың археологиялық және өмірбаяндық жинағының негізін Коллегияның бұрынғы жаратылыстану кабинеттерінен сақталған материалдар құрайды. Ескірек заттар 1905 жылы кітапханаға көшірілді, әрі келушілер оларды кездейсоқ уақытта көре алатын болды. 1930 жылы жинақтың бірнеше заты сақтауға Дери музейіне берілді. Кейінірек жинақ 1934 жылы Будапештте өткізілген Бүкілвенгриялық реформат көрмесінің Дебреценге әкелінген заттарымен толықты. Будапешттегі іс-шараны ұйымдастырған профессор Чикеш Шандор осылайша Дебреценде құрылатын Бүкілвенгриялық реформат музейінің негізін қалауды көздеген.

Коллегиялық тарихи портреттер галереясын құру идеясы алғаш рет 1740 жылы

туындады. Дәл сол кезде Коллегия II Ракоци Ференцтің портретін сыйға алды. Осы ғасырда оған бірнеше дебрецендік профессордың портреттері қосылды (Мароти Дьёрдь, Хатвани Иштван), кейін сыйға тарту арқылы XVIII ғасырдағы Лютер мен Кальвиннің портреттері келді. Портреттер галереясы XIX ғасырдағы дебрецендік портретші суретші Кишш Балинтке көп нәрсемен қарыздар, ол өзі де Коллегияның студенті болған. Ол профессор Печели Йожефтің, сондай-ақ Трансильвания билеушілері Бочкаи Иштванның, Бетлен Габордың, I Ракоци Дьёрдьтің, Апафи Михайдың портреттерін салды. Барабаш Миклош, епископтар Ревес Имре мен Ревес Балинт, ал Риппл-Ронаи Йожеф Чоконаи Витез Михайдың портретін салды.

Портреттермен қатар басқа да бейнелеу өнері туындылары жинақты байытады. Оның көрнекті туындысы — Ференци Иштван 1822 жылы мәрмәрден жасаған Чоконаидың кеуде мүсіні. Орлай Петрих Шома «II Лайош денесінің табылуы» атты картинасын, ал Зичи Михай «Мәсіх пен Папа» атты көмір суретін Коллегияға сыйға тартты.

Балог Ференц 1882 жылы Коллегиядағы суреттерді бір жерге жинауға тырысты. Қолайлы бөлмелердің жоқтығынан бұл әрекеті сәтсіз аяқталды, сондықтан жинақтың заттары бүгінде де Коллегияның әртүрлі мекемелерінде шашыраңқы күйде сақталған.