Esztergomi Vár-hegy Walled Cave

Эстергоми Вар-хедьдің қаланып жабылған қуысы — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Вишеград тауында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгірдің кіреберісі Эстергомдағы Вархедьдің батыс, тік беткейінде, құмтас пен әктастың шекарасында орналасқан. Қабырғамен жабылған кіреберісі бар үңгірге қабырғаның оң жақ жоғарғы бұрышындағы, бір бұтаның салдарынан дерлік толығымен жасырылған кішкентай саңылау арқылы кіруге болады. Сечи Денеш үңгірінің төменгі кіреберісінен оңтүстікке қарай 20 м ішінде Эстергоми Вар-хедьдің қаланып жабылған қуысы бар. Эстергоми Вар-хедьдің қаланып жабылған қуысының маңында, одан оңтүстік — оңтүстік-шығысқа қарай Эстергоми Вар-хедь №2 үңгірі орналасқан. Эстергоми Вар-хедьдің қаланып жабылған қуысында ортасында тік тұруға болады. Қуыстың ішке қарай ең үлкен созылымы шамамен 3 м, ал ең үлкен көлденең қимасы жасанды қабырғаның жанында. Үңгірдің бір бұрышында кішкентай түзілімдер (желдетілген бұршақ тас?) көрінеді.

Сондай-ақ әдебиетте Базилика-юрегек (Кадич, 1952), Базилика юрегек (Берталан, 1976), Эстергоми Базилика-хедь юрегеи (Берталан, 1976), Эстергоми Базиликахедь юрегеи (Шёнвискy, 1937), Эстергоми Базилика-хедь-юрегеи (Берталан, Шёнвискy, 1976), Эстергоми Вар-хедь 2.сз. барланга (Слиз, 2017) және Тамфаллал такарт барланг (Эстерхаш, 2014) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1926-1927 жылдардағы «Барлангкутатаs» басылымында 1923-1924 жылдары Таснади Кубачка Андраш пен Вегхеи Лайош жүргізген жарғанат бақылаулары кезінде, 1924 жылғы 20 ақпанда Эстергомдағы Вархедьдің мезозой әктасында орналасқан 5 кіші-үлкен қуыс пен үңгірден бір еркек қоңыр ұзын құлақты жарғанат (Plecotus auritus L.) табылғаны айтылған. «Туристалар парағының» 1937 жылғы санында жарияланған, Шёнвискy Ласло жазған зерттеуде Эстергоми Базиликахедь юрегеи мезозой дәуірінің тау сілемінің жартасында орналасқаны айтылған. 5 кіші-үлкен қуыс, олар елеусіз. Кадич Оттокардың 1952 жылы аяқталған қолжазбасында Шёнвискy Ласлоның 1937 жылғы басылымын пайдалана отырып, Базилика-юрегек (Эстергом) аталған. Эстергомда, базилика салынған әктас жартасында бірнеше кіші-үлкен қуыс түзілген. Оларды әлі ешкім зерттеген жоқ.

1976 жылы аяқталған «Мадиярстан үңгірлер тізімі» атты қолжазбада Вишеград тауы мен Пилиш тауында, Эстергомда Эстергоми Базилика-хедь юрегеи (Базилика юрегек) орналасқаны жазылған. Базилика-хедь жартасында кіші-үлкен 5 қуыс бар. Қуыстардың кіреберісі белгісіз. Қолжазбаның қуыстарды сипаттайтын бөлігі 1 басылым негізінде жазылған. Берталан Кароли мен Шёнвискy Ласло құрастырған, 1976 жылы шыққан «Мадияр үңгіртану библиографиясының» үңгір атаулары көрсеткішінде Пилиш тауындағы Эстергоми Базилика-хедь-юрегеи аталған. Атаулар көрсеткішінде осы қуыстарға қатысты 1 басылым аталған.

1984 жылы шыққан «Мадиярстан үңгірлері» атты кітаптың ұлттық үңгірлер тізімінде Сентендре-Вишеград тауы үңгірлерінің қатарында Эстергоми Базилика-хедь юрегеи (Базилика-юрегек) көрсетілген. Осы тізімге қоса берілген, Дуназуг тауының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада үңгірлердің географиялық орны да белгіленген. Балашша Балинт мұражайының үңгір зерттеу тобының 1987 жылғы есебі бойынша, Эстергом сарайының Дунаға қараған жағын археологиялық зерттеу барысында сарайдың астындағы жартас қабырғада бірнеше үңгірдің кіреберісі шыға келді. Бұл үңгірлерді 1930-жылдардың басында жүргізілген сарай қазба жұмысында тасталған қалдық жауып, (ішінара) толтырып тастаған. Топ Сечи Денеш үңгірінен оңтүстік-шығысқа қарай тағы бір үңгірдің кіреберісін тапты. Бұл қуысты құрылыс қоқысы толтырмаған, бірақ оны кейінірек зерттегісі келгендіктен, кіреберісі қайта көміліп тасталған.

Балашша Балинт мұражайының үңгір зерттеу тобының 1988 жылғы есебінде Эстергом сарай беткейінде, Сечи Денеш үңгірімен бір деңгейде бірнеше кішкентай, қаланып жабылған қуыс бар екені және тағы бірнешеуінің табылуы күтілетіні жазылған. Виживарош ауданының кейбір қарт тұрғындары бұл үңгірлерді есіне алады. 1991 жылы шыққан «Пилиш бен Вишеград тауы» атты жол сілтемесінде Эстергомға дейін созылатын тау сілемінің ең батыс бөлігінде қазір қаланып жабылған бірнеше кішкентай үңгір бар екені айтылған. Айтуларынша, осы үңгірлерден екі дүниежүзілік соғыс аралығында жаңа заманғы қыш ыдыс сынықтары табылған. Сечи Денеш үңгірінің 2002 жылғы 8 қазанда жасалған тіркеу карточкасында Сечи Денеш үңгіріне орын беретін жартас шығыңқысында, әктас пен құмтастың шекарасында тағы бірнеше қуыс бар екені, ал кейбіреулері Вархедьде жүргізілген қалпына келтіру жұмысы кезінде бетонмен толтырылғаны жазылған. Тау жынысының шекарасында тұтас, бірақ өте толған қуыс желісін табуға болады деп болжануда.

2014 жылғы «Карстфейлёдеш» басылымында жарияланған зерттеуде Эстергомдағы Тамфаллал такарт үңгірінің мөлшері белгісіз екені, себебі ол бітелгені айтылған. Ол Вишеград тауының 101 үңгірінің бірі. Сент Эжеб үңгір зерттеу қоғамының 2017 жылғы есебінде қоғамның Эстергомдағы Вархедьде, Сечи Денеш үңгірінен оңтүстікке қарай 20 м ішінде күдікті қабырға тапқаны айтылған. Қоғам мүшелері қабырғаның артында қуыс болуы мүмкін деп есептеді. Кейінірек қабырғаның оң жақ жоғарғы бұрышынан адам сыятын мөлшердегі кіру тесігін тапты, ол арқылы Эстергоми Вар-хедьдің қаланып жабылған қуысына еңбектеп кіруге болатын. Есепке үңгірді көрсететін екі түрлі-түсті фотосурет қоса берілді. Бірінші фотосуретте үңгірдің қаланып жабылған кіреберісі, екіншісінде үңгірдің іші көрінеді. Қолжазбада үңгірдің географиялық орнын көрсететін Эстергомның карта үзіндісі бар.