Fáni-völgyi No 11 Cave

Фани-волди №11 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Вертешбогларда жатқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Вертешбогларға қарасты жерде, Вертеш табиғи паркінің қатаң қорғалатын аумағында, орманда орналасқан. Фани аңғарының батыс шетіндегі айырықтан оңтүстікке қарай, аңғардың оңтүстік жағында, теңіз деңгейінен 285 м, ал жолдан шамамен 35 м салыстырмалы биіктікте үңгірдің кіреберісі орналасқан. Фани-волди №10 үңгірінен батысқа қарай, шамамен 50 м жерде, сәл биігірек, жартас аулашасы тәрізді ойыстың ең жоғарғы бұрышында Фани-волди №11 үңгірі жатыр.

Үңгірдің кіреберісі жартастың төбесінің тура астында ашылады, оған тік өрмелеп жетуге болады. Үңгір кіреберісінің ені 2 м, биіктігі 1,8 м, табиғи сипатта, тұрақсыз пішінде әрі көлденең өсті бағытта. Үңгірдің ұзындығы 4 м, тік созылымы 3 м, биіктігі 3 м, тереңдігі 0 м және көлденең созылымы 4 м. Қуыс триас доломитінде созылып жатыр. Ол ішке қарай тарылатын, сыртқа қарай еңіс жартас қуысы, жарық бойымен, үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Қабырғалары брекчиялы, сынған. Төбесінде сыртқа шығатын шағын «терезе» бар. Қабырғалары балдырланған, ал табанын тас сынықтары мен шаң жауып жатыр. Қиын өтетін (тік) жерден жетуге болатын, көше киімімен еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат пен жарықтандыру құралы қажет емес.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Фани-волди №11 үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Fáni-völgyi 11.sz. üreg (Bertalan 1976), Fáni-völgyi-lyuk (Alba Regia Barlangkutató Csoport 1979), Fáni-völgyi–lyuk (Kocsis 1975) және Fáni-völgyi lyuk (Bertalan 1976) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы жарық көрген «A barlangok világa» («Үңгірлер әлемі») атты кітапқа сәйкес, Вертеш тауларындағы Фани аңғарында, бұлақтан 10–12 м биікте шағын үңгірлер бар. Ференцварош табиғат достары спорт үйірмесінің үңгір зерттеу тобының ауыспалы мүшелерінен құралған, Хорват Янош басқарған бір тобы 1968 жылы Вертеш тауын аралауды және таудағы үңгірлерді үш жазықтықта түсіруді жалғастырды. Бұл топ Фани аңғарында ішінара бұрыннан белгілі (I–IX белгілі) тоғыз жартас қуысын түсірді. ФТСК үңгір зерттеу тобының 1969 жылғы есебіне сәйкес, Хорват Янош 1968 жылғы көктем-күз мезгіліндегі үңгір түсірулерін пайдаланып, 1969 жылы Фани аңғарының (Вертеш тауы) 9 қуысының картасын жасады. Карталарда үңгірлер 1:100 масштабында бейнеленген.

Кочиш Антал жазған, 1975 жылы шыққан басылымда Fáni-völgyi–lyuk кіреберісінің Фани аңғарының басында, шаруашылық жолдың тармағынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 м жерде, аңғардың жартасты оңтүстік жағында, шамамен 40–45 м биіктікте, аңғар жиегіне жақын, 5 м биіктегі жартас қабырғасында орналасқаны жазылған. Үңгір тік және көлденең жарықтармен бөлшектенген доломитте пайда болған. Кең кіреберісі бар қуыс тесік тәрізді. Үңгір кіреберісінің ені 2 м және биіктігі 1,5 м. Ол ішке қарай бірте-бірте шамамен 1 м-ге дейін тарылады. 4 м ұзындықтағы үңгірдің ортасына жуық жерде жыныс терезе тәрізді жарылып кеткен. Оның қуыстарында мүктер, жасыл балдыр колониялары және буынаяқтылар кездеседі. Басылымдағы карта қосымшасында Фани-волди №11 үңгірінің географиялық орналасуы көрсетілген. Картада үңгір 24 нөмірімен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Magyarország barlangleltára» қолжазбасында Вертеш тауында, Вертешбогларда Фани-волди №11 үңгірінің (Fáni-völgyi lyuk) орналасқаны жазылған. Шаруашылық жолдың тармағынан оңтүстік-шығысқа қарай, шамамен 100 м жерде, оңтүстік жағында, шамамен 40–45 м биіктікте үңгірдің кіреберісі бар. Кең үңгір кіреберісі аңғар жиегіне жақын, 5 м биіктегі жартас қабырғасында орналасқан. Үңгірдің ұзындығы 4 м, ені 2 м және биіктігі 1,5 м. Ішке қарай тарылатын, тесік тәрізді қуыс ортасына жуық жерде терезе тәрізді жарылып кеткен. Қолжазбаның үңгірді сипаттайтын бөлігі 1 басылым негізінде жазылған.

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Фани-волди №11 үңгірі (F11) OKTH үңгірлер тізілімінде Вертеш тауының үңгірлері арасында 20-нөмірлі үңгір болып табылады. Кочиш Антал жазған басылымда үңгірдің атауы Fáni-völgyi-lyuk, ал нөмірі 24. Ең соңғы әкімшілік картаға сәйкес, үңгір Гант шетінде (Фейер уезі, Мор ауданы) орналасқан, ал үңгірлер тізілімінде қате көрсетілгендей Вертешбогларда емес. Фани-волди №10 үңгірінен батысқа қарай, шамамен 70 м жерде, одан биігірек, аңғар жиегін құрайтын жартас қабырғасының ойысында, теңіз деңгейінен 285 м және 35 м салыстырмалы биіктікте Фани-волди №11 үңгірі орналасқан.

Үңгір кіреберісінің сол жағы жартас көлеңкесі сипатында, ал үңгірдің өзі ені 2 м және биіктігі 1,5 м-ден басталатын, жартас ойығы тәрізді қуыс. Оны құрайтын жыныс — триас доломиті, доломит брекчиясы. Толтырылымы тас сынықтарынан тұрады, соңында сәл саз бен доломит балшығы бар. Қабырғаларында бірнеше суық сулы бұршақтас, кейбір жерлерде темірлі, марганецті (бокситті?) түстену байқалады. Үңгір тік жарық бойымен, жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Ол сыртқа қарай өте еңіс, ішке қарай тарылатын қима пішінді төменгі қуыстан, сондай-ақ оның төбесінен жоғары қарай басталып, кіреберістің үстінде терезе тәрізді сыртқа ашылатын мұржадан тұрады. Кіреберісінің жанында мүктер, қыналар, жасыл және көк балдырлар көрінеді. Сөзсіз көптен бері белгілі, ашық үңгірге баруға жабдық қажет емес. Жергілікті маңызы бар қуысты Сольга Ференц көрсете алады. Оның ең үлкен көлденең созылымы 4,5 м, ал ең үлкен тік созылымы 3 м. Қуысты Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 4 ақпанда кадастрға алды. Үңгірге бару, фотоға түсіру және түсіру жұмыстары жүргізілді. Сол қабырғасына 24 саны боялған.