Fáni-völgyi No 3 Cave

Фани-волди №3 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Вертешбогларда жатқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Вертешбогларға қарасты жерде, Вертеш табиғи паркінің қатаң қорғалатын аумағында, орманда орналасқан. Фани аңғарының шығыс шетін жауып тұрған шлагбаумнан асфальт жолмен батысқа қарай шамамен 150 м жүргенде, Фани аңғарының оңтүстік жағында, үлкенірек жартас шығыңқысында, теңіз деңгейінен 249 м биіктікте, ал жолдан шамамен 20 м салыстырмалы биіктікте үңгірдің кіреберісі орналасқан. Оның едәуір үлкен, 3×3 м өлшемдегі кіреберісі жапырақты кезеңде де жолдан жақсы көрінеді. Кіреберісі табиғи сипатта, үшбұрыш пішінді әрі көлденең өсті бағытта.

Үңгір көкірек биіктігіне жететін жиектен басталатын, ішке қарай көтеріліп, сәл тарылатын жалғыз кең тас қуыстан тұрады. Оны құрайтын жыныс — брекчиялы құрылымды триас доломиті. Қабырғаларына негізінен сынған, opырылған беттер тән. Үңгірде елеусіз мөлшердегі кейбір бұршақтас түзілімдері де пайда болған. Үңгір төбесіндегі айқын көрінетін жарық бойында үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Қабырғаларының жасылданған түсі мүк не балдырдың болуын білдіреді. Үңгірде өрмекшілер, жәндіктер тіршілік етеді, кейде муфлондар да кездеседі. Қиын өтетін (тік) жерден жетуге болатын, көше киімімен еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат қажет емес.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Фани-волди №3 үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Fáni-völgyi–1. fülke (Kocsis 1975), Fáni-völgyi 1. sz. fülke (Kordos 1984), Fáni-völgyi–1.sz. fülke (Bertalan 1976), Fáni-völgyi 3.sz. barlang (Egri 2003) және Fánivölgyi 3.sz. üreg (Bertalan 1976) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы жарық көрген «A barlangok világa» («Үңгірлер әлемі») атты кітапқа сәйкес, Вертеш тауларындағы Фани аңғарында, бұлақтан 10–12 м биікте шағын үңгірлер бар. Ференцварош табиғат достары спорт үйірмесінің үңгір зерттеу тобының ауыспалы мүшелерінен құралған, Хорват Янош басқарған бір тобы 1968 жылы Вертеш тауын аралауды және таудағы үңгірлерді үш жазықтықта түсіруді жалғастырды. Бұл топ Фани аңғарында ішінара бұрыннан белгілі (I–IX белгілі) тоғыз жартас қуысын түсірді. ФТСК үңгір зерттеу тобының 1969 жылғы есебіне сәйкес, Хорват Янош 1968 жылғы көктем-күз мезгіліндегі үңгір түсірулерін пайдаланып, 1969 жылы Фани аңғарының (Вертеш тауы) 9 қуысының картасын жасады. Карталарда үңгірлер 1:100 масштабында бейнеленген.

Кочиш Антал жазған, 1975 жылы шыққан басылымда Фани-волди №3 үңгірінің (Fáni-völgyi–1. fülke) Фани аңғарында, шаруашылық жолдың тармағынан 1,1 км жерде, Фани аңғарының оңтүстік-батыс жағында, жолдан шамамен 70 м жерде, шамамен 20 м салыстырмалы биіктікте, 5 м биіктегі жартас қабырғасында орналасқаны жазылған. Үшбұрыш пішінді үңгір кіреберісінің астындағы жиек 1,2 м биік. Қуыс доломиттің бойлық және көлденең жарықтары бойымен пайда болған. Үңгірдің ұзындығы 3,5 м, кіреберіс ені 3,3 м, биіктігі 3 м, ол ішкі жағында 1,8 м-ге, кейін 1,3 м-ге дейін тарылады. Үңгірде бірнеше әктас шарик тәрізді түзілім және азғантай толтырылым байқалады. Қуыстың өсімдіктер (мүк, балдыр колониялары) мен жәндіктер әлемі әртүрлі. Фани-волди №3 үңгірі мен Фани-волди №4 үңгірі бір аңғар жағында орналасқан. Фани-волди №4 үңгірі Фани-волди №3 үңгірінен шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 15 м жерде жатыр. Басылымдағы карта қосымшасында Фани-волди №3 үңгірінің географиялық орналасуы көрсетілген. Картада үңгір 27 нөмірімен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Magyarország barlangleltára» («Венгрия үңгірлер тізілімі») қолжазбасында Вертеш тауында, Вертешбогларда Фани-волди №3 үңгірінің (Fáni-völgyi–1.sz. fülke) орналасқаны жазылған. Фани аңғары бойымен өтетін шаруашылық жолдың тармағынан шамамен 1100 м жерде, аңғардың оңтүстік-батыс жағында, жолдан 70 м жердегі 5 м биіктегі жартас қабырғасында үңгірдің үшбұрыш пішінді кіреберісі бар. Кіреберіс 1,2 м жиекпен ашылады. Кең қуыстың ұзындығы 3,5 м, ені 3,5 м және биіктігі 1,3–3 м. Фани-волди №3 үңгірінен оңтүстік-батысқа қарай, шамамен 10 м жерде, 3 м төменірек Фани-волди №4 үңгірі орналасқан. Фани-волди №3 үңгірінен оңтүстікке қарай, шамамен 25 м жерде, сәл жоғарырақ Фани-волди №5 үңгірі орналасқан. Қолжазбаның Фани-волди №3 үңгірін сипаттайтын бөлігі 2 әдеби дереккөз негізінде жазылған.

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Фани-волди №3 үңгірі (F3) OKTH үңгірлер тізілімінде Вертеш тауының үңгірлері арасында 12-нөмірлі үңгір ретінде, жоғарыдағы атаумен сипатталған. Кочиш Антал жазған басылымда үңгірдің атауы Fáni-völgyi–1. fülke, ал нөмірі 27. Хорват Янош үңгірді спелеографиялық далалық есепте сипаттаған. Үңгір Вертешбогларда (Фейер уезі, Бичке ауданы) орналасқан. Фани аңғарының оңтүстік-батыс жағында, жолдан шамамен 70 м жерде, теңіз деңгейінен 230 м биіктікте, 20 м салыстырмалы биіктікте, шағын жартас қабырғасында, Фани-волди №2 үңгірінің қарсысында Фани-волди №3 үңгірінің кіреберісі орналасқан. Фани-волди №3 үңгірінен солға қарай, 10–15 м жерде Фани-волди №4 үңгірінің кіреберісі бар. Фани-волди №3 үңгірінің үстінде, оңтүстікке қарай, шамамен 25 м жерде Фани-волди №5 үңгірінің кіреберісі орналасқан. Фани аңғарының солтүстік-батыс шетінде тармақталатын шаруашылық жолмен тармақтан 1150 м жүру керек. Кіреберісі жолдан сопақ пішінді болып көрінгенімен, жақыннан қарағанда оның жоғарғы ұшы сәл оңға қарай еңкейген үшбұрыш пішіні бар. Кіреберісіне шырмауық өсімдігі салбырап тұрады. Оңай жетуге және аралауға болатын үңгірді Сольга Ференц көрсете алады.