Fazekas-hegyi Felső Cave

Фазекаш-хегидің Жоғарғы үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркінің аумағындағы Фазекаш-хегиде, Будапештің II ауданында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгірдің кіреберісі Будапештің II ауданында орналасқан Фазекаш-хегидің батыс беткейіне қазылған, енді жұмыс істемейтін тас карьерінде. Тас қазбасына жеңіл көлікпен оңай жетуге болады, өйткені Торда көшесі тас қазбасына дерлік жетіп аяқталады. Фазекаш-хегидің Жоғарғы үңгірінің жарықшақ тәрізді, табиғи сипатты, көлденең осьті, ені 2,5 м және биіктігі 3,4 м кіреберісі карьердің оңтүстік бөлігіндегі жартас қабырғасында, 5–6 м биіктікте орналасқан. Будай ландшафтық қорғау аймағындағы үңгір кіреберісі тас қазбасындағы алыстан байқалатын жалғыз кіреберіс, өйткені оны өсімдік жасырмайды. Үңгірге бірнеше метр көтерілу үшін үлкен епті болу немесе жартасқа өрмелеу дағдысы қажет емес. Фазекаш-хегидің Жоғарғы үңгірінің астында, жартас қабырғасының түбінде Фазекаш-хеги үңгірі орналасқан. Екі үңгір де айқын жарылым бойымен созылады, оларды бір-бірімен қосып ашуға болар еді.

Жоғарғы триас дахштейн әктасында пайда болған Фазекаш-хегидің Жоғарғы үңгірінің ұзындығы 17 м, биіктігі 5,5 м, тереңдігі 0 м, тік ауқымы 5,5 м және көлденең ауқымы 9,8 м. Қуыс карст су деңгейінен төмен еру, коррозия және опырылу нәтижесінде пайда болған. Сатылап көтерілетін, жарықшақ сипатты қуыста көптеген үлкен опырылған блоктар бар. Олар төбенің құрылымында да, еденнің қалыптасуында да рөл атқарады. (Оның астындағы Фазекаш-хеги үңгірінің төбесінің көп бөлігі де опырылған қалдықтан тұрады, сондықтан олардың қосылуы мүмкін деп болжауға болады.) Ұсақ-үлкен тау жыныс блоктары мен сынықтарынан басқа құрғақ, үгілгіш, саздақты толтырма тән. Үңгірді қарағанда опырылу қаупіне байланысты абайлап жүру керек.

Үңгірде түзілімдер аз, тек алдыңғы бөлігінде аздаған, сипаты жоқ бұршақ тасты қыртыс бар, бірақ ол шаңды, құрғақ және түссіз. Үңгірдің ішкі бөлігінде тегіс, әдемі еріген-тозған бетті, толқынды тас тіл тәрізді тұтас жыныс пішіндері (пендант?), сондай-ақ шағын шар тәрізді ойыс пішінді еру формалары көрінеді. Бұл еру формаларының бетінде қоршаған жыныстағы әкті қаңқалы тіршілік иелерінің (ұлулар, қосжарнақты моллюскілер) қабықтарының қималары жақсы көрінеді. Үңгірдің кіреберіс бөлігінде платформалық карбонаттың шөгінді құрылымы көрікті ашылған: ашылған күйінде Лофер циклінің балдырлы шалғындық дамуын зерттеуге болады. Жарықшақ кеңістік пішініндегі үңгірдің едені көтеріледі, сатылы және сипатты қима түрі — жарықшақ қимасы. Рұқсатсыз көруге болатын үңгірге жеңіл серуенмен жетуге болады және жүру оңай. Үңгір кіреберісіне жету үшін жартасқа өрмелеудің біраз білігі қажет.

Зерттелу тарихы

1963 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» бюллетеніндегі BEAC үңгір зерттеу тобының 1962 жылғы жұмысы туралы есепте 1962 жылы топ мүшелері Фазекаш-хегиде (Хювёшвёльгиде), Торда көшесіне қараған тас қазбасындағы дахштейн әктасының тектоникалық жарықшағынан термалдық іздер тапқаны жазылған. Геологиялық карталарға сәйкес, төңіректе тұщы су әктасы бар. Жарықшақтағы пластинкалы кальцит пен аймақта табылатын тұщы су әктасына сүйеніп, топ мүшелері термалдық текті үңгірдің бар екені туралы қорытынды жасады. Жарықшақтың кіреберісінен еңкіштеп төмен қарай шамамен 10 м жүріп өте алды. Термалдық іздер жарықшақтың соңында, опырылған блоктар арасында бірнеше метр әрі қарай көрінген жерде байқалды. Фазекаш-хегидегі жұмысты тоқтатты, өйткені ол өмірге қауіпті болды. Жұмысты тек тиісті құралдар болған кезде ғана жалғастыра алады.

1964 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» бюллетенінде Будапештің II ауданындағы Фазекаш-хегиде Торда көшесіне қараған тас қазбасы бар екені жазылған. Тас қазбасындағы дахштейн әктасының тектоникалық түрде алдын ала қалыптасқан жарықшақтарында шағын тас ойығы бар, оны жақын маңдағы тұрғындар жертөле ретінде пайдаланады. BEAC Туристік секциясының үңгір зерттеу тобы 1962 жылы тас қазбасында ашу жұмыстарын, термалдық текті қуыс жүйесін ашуды бастады. Топ мүшелері 1963 жылы Фазекаш-хегидегі жұмысты жалғастырды. Шамамен 360 сағатта 10 м³ қоқыс шығарып, шамамен 10 м алға жылжыды. Жұмыс кезінде шағын жазатайым оқиға болды. Оқиғаға байланысты жұмысты тек сақтандырумен жалғастыра алар еді, бірақ бұған қаржылық құралдары болмағандықтан, жұмысты уақытша тоқтатты. Олар жердің тау жыныстық және минералогиялық өңдеуін, аумақты дәл өлшеуді, нивелирлеуді және картаға түсіруді бастады. Карта жасау жұмысын, сірә, көктемде аяқтайды.

1964 жылы шыққан «Geológiai kirándulások Budapest környékén» кітабында Фазекаш-хегиде, Узоки көшесі мен Торда көшесінің қиылысындағы үлкен тас қазбасында судың үлкен коррозиялық жұмысын байқауға болатыны айтылады. Тас қазбасындағы жарықшақтар, бас пен одан да үлкен қуыстар, олардың бір бөлігі бірнеше метр тереңдікте, өтуге болатын көлемде және әдетте мұржамен аяқталады, жер қыртысының қозғалысынан пайда болған жарықтарды жер беті суының еріткіш әсері кеңейткенін көрсетеді.

Ескі үлкен әктас карьерінің солтүстік-шығыс қабырғасында жарықшақтар, қуыстар, үңгірлер бар. Олар бұрын терең қыртыс қозғалысы болған жерлерде судың коррозиялық жұмысын көрсетеді. Узоки көшесі 7 нөмірлі үйдің үстінде 3 үлкенірек қуыс назар аударады. Олардың ішінен оңтүстік-батыстағысына өрмелеп шығуға болады. Тас қазбасының шығыс жартас қабырғасында тамшытас үйіндісі көрінеді, оның үстінде биіктігі шамамен 5 м, ені 0,6–0,8 м сіңу шұңқырының кіреберісі қараяды. Мұнда және оған жақын жерлерде абайлап қазу арқылы үлкенірек қуыстар, мүмкін үңгір бар-жоғына көз жеткізген жөн болар еді. Көптеген үңгірлік саздақты қоқыс жолды жауып тұр.