Függő-kői Cave

Фюггё-кёи үңгірі — андезит үңгірі, одан жоғарғы плейстоцен палеонтологиялық және археологиялық олжалар табылған. Бёржёнь, Черхат және Матра аймақтарында бұл плейстоцен сүйек олжалары мен плейстоцен ұлу қалдықтары табылған алғашқы үңгір.

Сипаттама

Черхат тау жотасының шығыс бөлігінде, Матрасёлёш ауылының солтүстік-батыс шетінде, Фюггё-кёи алқабының кіреберісінде, Хевіз ағынының алқабында, алыстан да жақсы көрінетін Фюггё-кёи Вёрёшкё карьерінде, карьер ауласының ағынға қарайтын артқы бетінде, Фюггё-кё тасының батыс етегінде, аса еңкейген жартас қабырғасының түбінде, ағын деңгейінен шамамен 5 метр жоғары, теңіз деңгейінен 278 метр биіктікте үңгірдің ені 3,15 метр, биіктігі 2,3 метр, батысқа қарайтын, табиғи сипатты, тіктөртбұрышты пішінді және көлденең осьті кіреберісі орналасқан. Матрасёлёш ауылының солтүстік-батыс шетіндегі су құрылысынан белгіленген оқу соқпағы тас карьеріне апарады.

Орта миоцен, қызыл түсті, жеңіл көпіршікті андезитте, жақын ағынның эрозиялық әрекеті нәтижесінде пайда болған үңгір жартас қуысы кеңістік пішінінде және бір ғана бөлмешеден тұрады. Оның тән қима түрі — эллипс қима түрі. Қуыстың көлденең созылымы 4,59 метр. Ашық және жарық қуыстың төбесі күйеленуден қара түсті. Оның жоғарғы кішкене бөлмешесінде кішкентай, бірнеше мм-лік, шоқпар тәрізді түзілімдер, қыртыстар бар, олардың материалы минералогиялық зерттеу бойынша көп мөлшерде аморфты зат, аз мөлшерде кварц, дала шпаты, слюда және гипс құрайды. Эстерхаш Иштван мұны өзінің бұл — синегенетикалық, бу жарылысынан пайда болған үңгір деген теориясының дәлелі деп есептейді. Оңай аралауға болатын үңгірді рұқсатсыз көруге болады. Үш-төрт адамға жарамды түнеу орны.

Онда палеонтологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде жоғарғы плейстоцен омыртқалылар фаунасы мен жұмсақ денелілер табылды. Бұдан басқа тас дәуірінің қыш ыдыс сынықтары, өңделген тас жаңқалары мен металл бөлшектері де табылды. Vallonia tenuilabris және Vertigo parcedentata ұлу түрлері елімізде бұдан былай өмір сүрмейді, дегенмен плейстоцен дәуірінде олар Венгрия фаунасының мүшелері болған. Екеуі де жойылып кеткен түр, плейстоцен шөгінділеріне тән ұлулар. Semilimax kotulae да елде бұдан былай өмір сүрмейді. Үңгірдің қабат тізбегі ұлу фаунасы негізінде бір-бірінен өте ерекшеленетін екі кезеңге бөлінеді. Жоғарғы бөліктің фаунасы қазіргіге ұқсас жағдайларға меңзейтін, негізінен орман түрлерінен тұрады, оның жасы голоцен, дәлірек айтқанда, ықтимал жас голоцен. Төменгі бөліктің мұздық климатты көрсететін фаунасы жоғарғы плейстоценнің Вюрм кезеңінің жоғарғы бөлігіне жатады.

Одан шалғын бақасы, поляр аққарашығы, альпі аққарашығы, сібір тышқаны, сібір леммингі және бір Rangifer түрінің қалдығы табылды. Табылған Unio түрін, сірә, адам осында әкелген, себебі маңайда бұл екі жармалы ұлудың өмір сүре алатын жері жоқ.

Үңгір өз атауын Фюггё-кёи алқабының тән, биіктігі шамамен 10–12 метр, аса еңкейген андезит туфы мен агломерат жартастарынан, Фюггё-кёден (Ілінген тас) алған. 1979 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Függő-kői-barlang деп аталды. Ол әдебиетте Függő-kő Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Függői-kői-barlang (Kordos 1978), Mátraszöllősi-kőfülke (Kordos 1984), Mátraszöllősi-sziklaüreg (Jánossy 1983), Mátraszőlősi Függőkő-barlang (Eszterhás 1989), Mátraszőlősi Függőkői-barlang (Eszterhás 1988), Mátraszőlősi-kőfülke (Eszterhás 1989), Mátraszőlősi kőfülke (Jánossy, Kordos, Krolopp 1983) және Mátraszőlősi-sziklaüreg (Eszterhás 1989) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1978 жылғы MKBT есебінде ол Матрада, Матрасёлёш ауылында орналасқаны жазылған. Матра мұражайының қызметкері Варга Андраш 1978 жылы Кордош Ласло мен Кролопп Эндреге қазба жұмысына жарамды үңгірді көрсетті. 1978 жылы оның толтырылымынан алынған тұнба үлгілері бай жоғарғы плейстоцен омыртқалылар фаунасын берді, бұл Бёржёнь, Черхат және Матра аймақтарынан алынған алғашқы мұндай дерек болды. 1979 жылғы MKBT есебінде 1979 жылы Мажар мемлекеттік геология институты үңгірде дербес қазба жұмыстарын жүргізгені жазылған. Бұл — андезитте эрозия жолымен қалыптасқан шағын өлшемді қуыс. 1979 жылы онда Кордош Ласло қазба жүргізді. Жоғарғы, голоцен толтырылымының астынан омыртқалылар фаунасына бай, суық климат жағдайында пайда болған жоғарғы плейстоцен материалы табылды. Бюкк пен Пилиш арасында бұл толтырылымы қазылған және жақсы бағалауға болатын қалдықтары бар алғашқы үңгір. 1979 жылғы MKBT бағдарлама кітапшасында геология институтының үңгірдегі палеонтологиялық қазба жұмыстарын аяқтағаны туралы хабарлама жарияланды. Матрада бұл — андезитте пайда болған, ішінде қазба жұмысына жарамды мөлшерде плейстоцен сүйек қалдықтары жиналған алғашқы қуыс.

1980 жылы Кордош Ласло басшылығымен үңгірдің палеонтологиялық қазба жұмысы қуыс жанындағы ағын жағалауының қимасын жинауға дейін кеңейтілді. 1983 жылы үңгір толтырылымының омыртқасыз және омыртқалылар фаунасы өңделді. 1983 жылы жарияланған зерттеу бойынша Матрасёлёш шекарасында орналасқан, ешбір үңгір кадастрында көрсетілмеген тас ойығында 1979-1982 жылдар аралығында қазба жұмыстары жүргізілген. Зерттеуде үңгір маңайының жер-жоспар сызбасы, үңгірдің жоспар картасы мен қималары, үңгір мен ағын жағалауы қимасында ашылған қабат тізбегінің орналасуы және үлгілерінің белгіленуі көрсетілген сурет жарық көрді. Дерлік толық толтырылған үңгір сопақша жоспарлы, ол жарылым бойымен, ортаңғы тұста кішкене күмбезге дейін кеңейген. Үңгірдің толтырылымы жартас қабырғасы мен беткей қоқысының түйісу сызығымен бір деңгейде болды. Беткей қоқысы алты-жеті метрден кейін, алқаптың еңісін қуалай отырып, төрт-бес метрлік қабырғамен сол кездегі ағын арнасына құлаған.