Hacı Bahşi Camii

Хаҗи Бахши мешіті немесе Шах Аббас мешіті — Бакудың Нардаран кентінде орналасқан XVII ғасырға тиесілі тарихи мешіт.

XV ғасыр Ширван сәулет дәстүрлерінің XVII ғасырда да жалғасқанын көрсететін ескерткіштердің бірі Абшерон ауданындағы Нардаран ауылында 1663 жылы салынған мешіт. Ғимараттың үстіндегі тақтада ескерткіштің сәулетшісі Мураделі арқылы салынғаны көрсетілген. Құрылыс жағынан, техникалық жағынан Нардаран мешіті XV ғасыр Ширван мешіттеріне ұқсас. Мұнда әсіресе тастардың нәзік талғампаздықпен, ерекше түрде өңделуін атап өтуіміз керек. Нардаран мешіті Ширваншахтар сарай кешеніндегі ғимараттар сияқты жоғары сапада салынған.

Туралы

Бакудың Нардаран кентінің Оңтүстік-Шығыс бөлігінде, ежелгі Қаладан оңтүстікке қарай 250 м қашықтықта, Молла Талиблы аумағында хижраның 1073 жылында (Хижра 1073 — г. 1662–63) II Шах Аббасдың билік кезеңінде салынған ежелгі мешіт орналасқан. Оған жақын жерде Қазақстанда бірегей ашық үсті бар жазғы мешіт орналасқан. Ашық үсті мешітінің құрылу тарихы: (хижра 1283 — г. 1866).

Артқы қабырғаның үстінен мешіттің шатырына 14 сатылы винтовой баспалдақ түседі. Шатырдың кіреберісінде шұңқырлы таға тәрізді шатыр орналасқан. Мешіттің бірінші бөлмесіне кіріспеден 2 м қашықтықта, ішінде екінші бөлмеге апаратын кіріс есік бар, бұл бөлме мешіттің негізгі бөлмесі. Ұзындығы 7,4 м, ені де 7,4 м. Мешіттің төрт тірегіне сүйенген төрт таға үстінде күн сәулесі

бар. Әр тірек бір бүтін тастан жасалған. Құрылыс кезінде Солтүстік қабырғаның оң және сол жағынан қасиетті Құран мен кітаптар үшін сөре орнатылған, әр бұрышта намаз оқу үшін ұяшықтар — орындар бөлінген.

Оңтүстік қабырғасында араб стиліндегі мехраб орналасқан. Мешіттің ортасында шәм жағу үшін шамшау іліп қойылған. Қазіргі уақытта сол шамшау жоқ. Қарт ұрпақ өкілдерінің айтуынша, бұл ежелгі мешіттің қолөнерлік өте әдемі көзі болған. Совет билігі кезінде сол көзді мемлекет алып кеткен. Ауылдың Наҗафта білім алған Муцтиһдтерінің біреуі Шейх Әхмед Нардрани мұнда діни насихатпен айналысқан. Мешіт құмсалдық аумақта орналасқаны себепті күшті құм дауылдары нәтижесінде жер астында күнбағыс сияқты қалып қойған, шамамен жиырмасыншы ғасырдың ортасында мешіт жердің астынан шығарылған. Бұны мұрағат суреттері дәлелдейді. Мешіттің екі сыртқы қақпасы бар: негізгі қақпа Батыс жағынан, үстінде кітабесі бар, екінші қақпа Шығыс жағынан — бұл қақпа жаңа стильдегі көрініске ие болғандықтан салыстырмалы түрде кейінірек салынған деп есептеледі.

Бұл мешіттің шатырында 8 бұрышты негізі бар күнбеу бар. Гүмбездің ұшында кілт тасы бар. Негізгі есіктің үстінде, тағанның астында ұзындығы 0,7 м, ені 0,6 м болатын арабша жазу бар. Жазудың аудармасы төмендегідей: "Бұл қасиетті мешіттің құрылысы туралы батыр және қайырымды Сұлтанның билік кезеңінде, Сұлтанның ұлы Шах Әббас — әл — Сәфәви –әл – Мусаәви – әл — Хусейнидің уақытында бұйрық берілген. Алла оның билігін ұзақ өмірлі етсін. Бехш Әли бин — Шейх Мүзаффәр. Хижра 1073 жыл".

Ауыл тұрғындары арасында (және кейбір жазбаша дереккөздерде) бұл мешіт «Хаци Бехши» мешіті ретінде танымал.

Мұнда аты көрсетілген Сефеви билеушісі II Шах Аббас. Хижра 1073 жылы — григориан 1662–63 жылдарға тең.

Тарих

Тастың үстіне орнатылған және ғимараттың фасадына орналастырылған тақтада мешіттің құрылыс күні мен құрылысшылардың аты көрсетілген. Екі жолдық тақта кейбір парсы сөздер мен формаларды пайдалана отырып, араб тілінде жазылған:

Кітапқа сәйкес ескерткіш христофан күнтізбесі бойынша 1662-1663 жылдары шебер дәрежесіне ие сәулетші Мурад Әли тарапынан салынған. Кітапта құрылыс жұмыстарын жетекшілік еткен – серқар лауазымды адамның атының да көрсетілуі назар аударарлық жайт. Серқар термині Әзірбайжан аумағында бірнеше басқа кітаптарда да көрсетілсе де, Хаҗи Бахшы мешітінің кітапшасының зерттелуіне дейін басқа маман дәрежелерімен бірге қолданылмаған. Нақты Хаҗи Бахшы мешітінің кітапшасы “серқар” терминінің мағынасын анықтауға мүмкіндік берген: серқарлар құрылыс жұмыстарына жалпы басшылық етіп, материалдық қамтамасыз етуді дайындау және ұйымдастыру функциясын жүзеге асыратын.

Сәулет ерекшеліктері

Дереккөз

Хаҗи Бахшы мешіті Абшеронның діни құрылыстары арасында сипаттамалық сәулет ерекшеліктерімен назар аударады. Жоспарда мешіт екі негізгі бөлімнен тұрады: ортасында төрт тірек бар шаршы пішінді ғибадат залы және оған қосылған кіріс порты ниши.

Жоспарда арнайы көрсетілген орталық шаршы, көлем жағынан да күнбеқ қаптамасымен ерекшеленген. Ғимараттың басқа бөлмелері тағвары төбе қаптамасына ие. Негізгі кірістен басқа, шығыс қабырғасындағы кішірек екінші кіріс есігі де салынған.

Кірістің орналастырылуы және негізгі залдың күнбеқ төбе қаптамасының сақталуы шешімі Хаҗи Бахшы мешітін Абшеронның басқа мешіттерінен ерекшелендіреді. Мәрдақан (XV ғасыр) және Кешле (XVII ғасыр) мешіттері сияқты Нардаран мешітінің шаршы пішінді жоспары да, солтүстік тараптан кіріс орнының қосылуы есебінен кеңейтілген. Нәтижесінде ғимарат солтүстен оңтүстікке созылғандай көрінеді.

Күнбетті жұқа бағаналар түрінде шешкен сәулетшінің батылдығы таң қалдырады. Алайда, бағаналарды олардың арасында салынған аркалар арқылы біріктіру және күнбетті төменнен қолдайтын аркалар жүйесін құру арқылы сәулетші сенімді конструктивті жүйе жасауға қол жеткізді.

Жоғарыда аталған созылған жоспар пішіні, осы типтегі Абшерон мешіттерімен салыстырғанда Хаҗи Бахшы мешітінің фасадына жаңа элемент қосылуына мүмкіндік берді: ғимараттың жалпы көлеміне қатысты күнбе негізгі фасадта асимметриялық орналасқан. Мешіттің фасадтары жақсы өңделген жергілікті ақлай тасымен жабылған.