Rahime hanım ziyaretgâhı

Рәһимә ханым зиятетгähі, Нардаран пири вə я Пирсәйд мешіті — Нардаран кенті аумағында орналасқан XIV ғасырға тиесілі сәулет ескерткіші. Ескерткіш 1363—1364 жылдары Ширван-Абшерон сәулет мектебі стилінде салынған.

Құрылыс әртүрлі кезеңдерде салынған бірнеше бөлмеден тұрады, бұл олардың жоспарлауында және әртүрлі конструктивті шешім мәселелерінде өзін көрсетеді. Ғимараттың ең ежелгі бөлігі қазба және мешіт бөлмесі болып табылады.

Рәһимә ханым және оның отбасылық мүшелерінің қазбалары үстінде салынған мешіт ғимараты ғасырлар бойы құм астында қалып, тек 1950 жылы табылып, құмнан шығарылған. Алғашында ғимарат екі бөлмеден тұратын. Тікбұрышты жоспарлы алғашқы бөлме (5,80 x 3,20 x 2,53 м) мешітке тиесілі. Екінші тағ төбелі бөлме (2,75 x 2,75 x 2,53) — түрбе ғимараты. Түрбенің басқа жерден есігі жоқ. Мұнда тек мешіттен ашылатын шатматаглы есіктен (1,13 x 0,58) кіреді. Мешіттің тағлы есігі (1,20 x 0,59 м) ешме арқылы, кішкентай бастақы қарапайым геометриялық өрнектермен безендірілген. Есіктің үстіндегі екі бөлік әкшіл тасында (1,07 x 3,9) кұфи элементті сүлс сызығымен кітапша оюланған.

1994 жылы Нардаран тұрғындарының жинаған қаражаты есебінен ежелгі түрбенің үстіне екінші қабат салынған.

Екі қабатты мешіттің бірінші қабаты зиятетгähі ретінде сақталады. Мешіттің ішкі алаңы 30x17 метр, биіктігі 26 метр. 4 мұнараның әрқайсысының биіктігі 41 метр. Күнбәзің диаметрі 17, биіктігі 16 метр. Негізгі ғибадат залы 2 күнбәзі бар. Зиятетгähіде бір уақытта 1500 адамның келуі мүмкін.

Нардан мешітінің құрылымында түпнұсқа ерекшеліктер де бар. Мешіттің негізгі төртбұрышты бөліміне жалғасып тұрғызылған жаңа бөлік дәліз қызметін атқарады. Мешітке келгендер мұнда аяқ киімдерін шешкен соң ғибадат залына кіреді.

Тарихы

Ғибадат залындағы кіріс есігі үстінде орналасқан, қазір мешіттің ішінде қалған құрылыс кітапшасында, ғимараттың 1363—1364 жылдары салынғаны көрсетілген. Тұрбанның үстіндегі кітапаны этнограф ғалым Мәшәдіханым Нәмәт былай аударған: “Бұл қасиетті мешіт, Алланың үйінің құрылысына қажылардың таңдаулысы, дәуірдің жалғызы, Ұлы төраға Хаджа Хаджи Хәмзә ибн Қутлу Махмуд Шахабади – Алланың оның табысы мәңгі болсын – 765 жылы бұйырған”. Кітапшада аталған Хаджа Хаджи Хәмзә Ширваншахтар мемлекетінде бас төраға қызметінде жұмыс істеген. Бұл қызмет мемлекетте Ширваншахтан кейінгі үшінші тұлға болып саналған.

Кітапшада аталған Хаджа Хаджи Хәмзә Ширваншах хандығының Қавус ибн Кейқұбад (1348-1372 жылдар) бас везірі болған. Кейінірек Ширвашах I Ибрахим Хәлілулла да бұл зияретгехті жөндеткен. Совет билігі кезінде басқа зияретгехтер сияқты, “Рәһіме ханым” мешітінің де бұзылуы күтілген. Бірақ Нардан халқы оның алдын алды. 1951 жылы ангарға айналған ғимаратта бидай сақталуға басталды. Тек 1956 жылы жергілікті халық жиналып орынды тазалап, зияретгехті бұрынғы күйіне қайтарды. Рәһіме ханымның қабірінің үстіндегі кітапалардың кейбірі жойылған. 1994 жылы Нардан халқының жинаған қаражаты есебінен ежелгі турбанның үстіне екінші қабат салынып шықты. Зияретгехтің 4 мұнарасы бар және олардың әрқайсысының биіктігі 42 метрге тең. Нардан пір кешені екі бөлімнен тұратын хусейния да салынған. Рәһіме ханым зияретгехінің құрылысы толықтай 2006 жылы аяқталған.

Мемлекеттік ерекшеліктері

Құрылыс әртүрлі дәуірлерде салынған бірнеше бөлмеден тұрады, бұл олардың жоспарлауында да, әртүрлі конструктивті шешім мәселелерінде де өзін көрсетеді. Ғимараттың ең ежелгі бөлігі қаз және мешіт бөлмесі болып табылады. Бұны мешіт бөлмесінің кіріс есігінің үстіне орналастырылған, бірақ қазір ғимараттың ішінде қалған кітапша да дәлелдейді. Бұл түрдегі кітапшалар әдетте ғимараттың фасадына бекітілген, Құрылысқа кітапшаның іште қалуы, мешіт бөлмесінің алдында тұрған бөлмелердің ғимартқа кейінірек қосылғанын көрсетеді.

Мешіт бөлмесі, төбесімен жабылған тікбұрышты бөлмеден тұрады. Қаздың мешіттің жалпы көлеміне енгізілуі нәтижесінде бөлменің солтүстігінде біршама оқшауланған кішкентай аймақ қалыптасқан. Мешіттің солтүстік бөлігінің едені, қалған бөліктердің еденінен 45 см жоғары көтерілген. Бұл бөліктің төбе жабылысы елеулі түрде төмен, төбе осі болса, мешіттің қалған бөлігінің төбе осімен бірдей емес. И. Шебліктің айтуынша, мешіттің бұл бөлігі әйелдер үшін арналған. Бұл сияқты созылған тікбұрышты пішінді мешіт бөлмелерін Абшеронның Пиршағы, Маштаға, Қала, Рамана ауылдарында да кездестіруге болады.

Мехраб, бұл сияқты мешіттер үшін тән түрде негізгі қабырғаның ішінде оңтүстік бағытта орналастырылған. Мехрабтың бұл сияқты орналасуына Бакудың Сынққала және Шейх Ибрахим мешіттерінде де кездестіруге болады. Барлық пір аумағы төбелерде орналасқан шаршы пішінді кішкентай ойықтар арқылы жарықтандырылған. Кейінірек екі үлкен бөлменің қабырғаларында терезе орындары ашылған.

Қабір орналасқан кішкентай бөлме XIII-XIV ғасыр Ширван-Абшерон сәулет мектебі үшін тән оюлы танек өрнегімен безендірілген қиғаш кіріспеге ие. Бұл түрдегі өрнек Pirsaatçay xanəgahının және басқа ғимараттардың интерьер безендіруінде де кездеседі.