Hungarian Theatre Museum and Institute

Республикалық театр тарихы мұражайы және институты (OSZMI) — мемлекет құрған мәдени мекеме, қазіргі иесі — Театр және кино өнері қоры. Ғимараты Будапешттің I ауданында, Кристина бульвары, 57 мекенжайында орналасқан. Мұражай ретінде қоғамдық жинақ міндеттерін атқарады, сонымен бірге ғылыми институт ретінде театр мамандары мен отандық театр тарихымен айналысатын зерттеушілерді қолдау оның маңызды міндеттерінің қатарына кіреді.

Орталық ғимараттан тыс мекемеге Байор Гизи актерлер мұражайы да (XII аудан, Штромфельд Аурел к-сі, 16) қарайды, ол OSZMI-дың көрме орны.

Ғимараты

Мекемеге орын берген классицизм үлгісіндегі ғимараттың, бұрынғы Алдаши үйінің басты қасбеті Кристина бульварына қараған, ғимарат қанаттары шағын ішкі бақты қоршайды. Алғашында бір қабатты ғимаратты 1840-жылдары Буда капитаны Алдаши Антал ол кезде әлі қала шетіне жататын, ауылға тән аумақта салдырған. 1855 жылдан өмірінің соңына дейін, 1866 жылға дейін мұнда Кларк Адам да тұрды, ол капитанның қызы Алдаши Мариаға үйленген еді.

Кейін үй түгелдей қайта салынып, үстіне қабат тұрғызылды, қасбеті классицизм үлгісіне келтірілді. Аула жағынан бастапқыда ауылға тән аркалы ғимарат қанаттары 1931 жылғы ғимаратты кеңейту кезінде терезе әйнектерімен жабылды. Бір қанаттың соңында жоғарғы қабатта қысқы бақ жасалды, қазір мұражайдың уақытша көрмелері осында өткізіледі.

Ескі бір қабатты ғимараттан бүгінде негізінен қоршалған күмбезді қақпа астындағы өтпе мен күмбезді жертөле, сондай-ақ аулада тұрған бұрынғы қабырғалық құдық қана көрінеді.

Мекеме

Мекеме Республикалық театр тарихы мұражайы деген атпен 1952 жылғы қарашада құрылды. 1954 жылғы тамызда қазіргі ғимаратына көшіп, сол жылы сегіз жыл бойы көрсетілген тұрақты көрмесін ашты.

1957 жылдың басында мұражай директоры Хонт Ференц оны Театр және кино ғылымы институтына айналдырып, мұражаймен Мемлекеттік кино архивін және Театр және кино өнері одағының ғылыми бөлімін біріктірді, бірақ кино ғылымы бөлімі 1959 жылы көшіп кетіп, «Венгрия кино ғылымы институты және кино архиві» деген атпен дербес жұмысын жалғастырды. Мекеменің атауы сол кезде Театр ғылымы институты, ал 1969 жылдан Венгрия театр институты болды, оның құрамында театр тарихы мұражайы жеке бөлім ретінде болды. Қазіргі атауын (Республикалық театр тарихы мұражайы және институты) 1991 жылдан бері атайды.

2017–2021 жылдар аралығында ұйымдық жағынан Петёфи әдебиет мұражайына қарады. 2019 жылы үкімет оны өңірге көшіргісі келді, бірақ ақыры Будапештте қала алды. Театр және кино өнері университетін (SZFE) қорға айналдырғаннан кейін, үкімет 2021 жылдың күзінде институтты да қорға (Театр және кино өнері қоры, SZFA) сыйға тартты.

Қызмет саласы

Республикалық жинау аясы бар мұражай ретінде ең алдымен венгр театр өнерінің, театр мәдениетінің жәдігерлерін жинайды, сақтайды, оларды мамандарға және ішінара көпшілікке қолжетімді етеді. Қазіргі венгр — отандық және шетелдегі — театр өмірінің оқиғаларын, драмалық, музыкалық және би театры қойылымдарын қадағалап, құжаттайды. Шектеулі көлемде басқа шетелдік театр туындыларының құжаттарын, бейнежазбаларын да сақтайды, шетелде де дерек жинайды. Жинақтарында бейнелеу өнері туындылары, театр бутафориясы мен макеттері, декорация және костюм эскиздері, қолжазба, баспа, заттай және аудиовизуалды жәдігерлер бірдей кездеседі.

Институттың қызмет аясына кіретін ақпараттың едәуір бөлігі цифрлық түрде де қолжетімді.

1953 жылдан бері мекеменің басқаруында және кәсіби қадағалауында Байор Гизи актерлер мұражайы тұр, онда тұрақты және уақытша көрмелер де көруге болады. Басты ғимаратта тек уақытша көрмелер ұйымдастырылады.

Мұражай педагогикасы қызметі аясында OSZMI әртүрлі жас топтарына арналған бағдарламаларды тұрақты түрде ұйымдастырып тұрады.

Бөлімдері мен жинақтары

Мекеменің, көпқырлы қызметіне сай, жеке Тарих бөлімі және жеке Мұражай бөлімі бар. Жинақтары:

Шағын баспа өнімдері мен афиша қоймасы

Қуыршақ жинағы

Естелік қоймасы

Фото қоймасы

Дыбыс қоймасы

Бейнелеу өнері және топографиялық жинақ

Қолжазба қоймасы

Сценографиялық және макет жинағы

Би архиві

Бейне қоймасы

Мақала архиві 1952 жылдан бастап баспасөзде жарияланған театр тақырыбындағы, негізінен венгрлерге қатысты материалдарды жинайды. Ескі газет мақалаларын цифрландыру жүріп жатыр. 2003 жылдан бері мекемеде венгр театр қойылымдарының жазбаларын жинайтын, цифрландыратын және архивтейтін цифрлық архив те бар.

OSZMI-дың театртану саласындағы мамандандырылған кітапханасы шамамен 65 000 баптан тұрады. Оқу залы жалпыға қолжетімді, ашық сөрелерінде 1200-ге жуық том, энциклопедия, анықтамалық бар.

Байор Гизи актерлер мұражайы

Актриса 1933 жылдан тұрған Байор Гизидің бұрынғы үйінде 1952 жылдың басында алғаш рет мемориалдық көрме ашылды. Оның құрылуы Гобби Хильданың еңбегі, оның табанды күш-жігерінің арқасында ғимаратта актерлер мұражайы құрылды, ол 1953 жылдан бері институтқа қарайды.

Мекеменің басшылары

Әртүрлі кезеңдерде мекеме басшылары, атап айтқанда, мыналар болды:

Хонт Ференц (1953–1969, директор)

Секей Дьёрдь (1960–1980, директор орынбасары)

Алмаши Миклош (1976–1978, директор, бұған дейін 1962–1976 жылдары топ жетекшісі)

Керени Ференц (1983–1992, директор)

Кирай Нина (1993–1999), директор

П. Мюллер Петер (1999–2004, директор)

Надь Андраш (2004 жылдан директор)

доктор Ач Пирошка, өнертанушы (2010 жылғы 1 наурыздан директор)

доктор Бодолаи Геза (2019 жылғы 1 мамырдан директор). Оның тағайындалуы бастапқыда бес жылға болған, бірақ 2024 жылы өкілеттігі конкурссыз ұзартылды, өйткені мемлекеттік мекеме бұл кезде коммерциялық емес ЖШС-ке берілген.