Karátsonyi Palace

Каратшони сарайы (Karátsonyi-palota) — 1853–56 жылдары Будапештің I ауданында, Кристинавароште (Krisztinaváros), Кристина бульварында (Krisztina körút), Вермезёнің (Vérmező) оңтүстік-батыс бұрышына қарама-қарсы, Куни Домокош (Kuny Domokos) көшесі, Мико (Mikó) көшесі және Косцюшко Тадеуш (Kosciuszkó Tádé) көшесімен шектелген телімде салынған сарай болатын. 1938 жылы қиратылып, оның орнына 1951 жылы кеңсе ғимараты салынды, ол 1990–2018 жылдары MATÁV, Magyar Telekom компаниясының штаб-пәтері болды.

Тарихы

Кристина бульварындағы 55 нөмірлі телімде алғашқы сарайды 1790 жылы Калмарфи (Kalmárffy, шыққан тегі Krammerlauf) Игнац есімді, полиция жансызынан қалалық судьяға дейін көтерілген шенеунік салды. 27 бөлмесі мен 5 асүйі бар, бір қабатты барокко стиліндегі ғимараттың жоспары U пішінді болды. Көрші телімде орналасқан ботаникалық бақтың аумағынан Калмарфи кейін 942 шаршы құлаш (négyszögöl) сатып алып, оны өз сарайының паркін кеңейтуге пайдаланды. Мұрагерлері ғимаратты 1848 жылы сатты.

Калмарфи ғимараты 1850 жылға таман қиратылды, телімді ғылым мен мәдениетті қолдаған, қоғамдық өмірі қызу Каратшони отбасының сол кездегі басшысы граф Каратшони Гуидо (Karátsonyi Guido, 1817–1885) сатып алды. Қиратылған ғимараттың іргетасын пайдалана отырып, 1853–1856 жылдары Пан Йожеф (Pán József) жобасы бойынша романтикалық стильдегі бір қабатты жаңа сарай салдырды. Бұл графтар отбасының Будапешттегі резиденциясы болды.

Ғимарат

Сарай сол кездегі Буданың ең үлкен және ең сәнді жеке үйлерінің бірі болды. Оның ішкі безендірілуі необарокко стилінде жоспарланған, толық ішкі әрлеуі 1880 жылы ғана аяқталды. Салтанатты ішкі кеңістіктері, қысқы бағы, кітапханасы, 300 адамдық театр залы және бай безендірілген, салтанатты сурет галереясы ескі ақсүйектер сарайларының рухын жаңғыртты. Галереяның жинағын граф негізінен барокко суретшілерінің картиналарымен толтырды, жинақтың ең құнды туындысы Якоб Йорданстың (Jacob Jordaens) «Күнәға батуы» (Bűnbeesés) атты картинасы болды (Картина бірнеше рет иесін ауыстырғаннан кейін қазір (2016) Бейнелеу өнері мұражайының меншігінде).

Сарайдың кең қасбеті Вермезёге және Қамалға қараған. Романтикалық стильдегі қасбетін ризалиттер, аркадалар мен балкондар бөлшектеген. Басты баспалдақтың екі жағына жарты дөңгелек арбалы жолдар жалғасқан. Бірінші қабатта үлкен театр залы, Каратшони суреттер галереясы және асхана орналасқан. Кіреберістің екі жағынан да сәнді соқпа темір баспалдақ қоршаулары бар сәнді баспалдақ ғимараттары салтанатты залға және тұрғын бөлмелерге апаратын жоғарғы қабатқа жетелейтін.

Сарайда көптеген бал, қоғамдық және мәдени іс-шаралар өткізілді. 1873 жылы сарайда Ференц Лист (Liszt Ferenc) концерт берді. 1898 жылы граф Гуидо ұйымдастырған карнавал балына билеуші, король Ференц Йожеф өзі де қатысты. Бұл оқиға туралы Миксат Калман (Mikszáth Kálmán) редакциялаған «Országos Hírlap» газеті де хабарлады: «Ақсүйектер ортасында әлі күнге дейін ертегі жарықтай Каратшони балынан басқа ештеме туралы айтпайды. Бұл биылғы карнавал маусымының нағыз clou-ы (жарқын сәті) болды және патшаның өзінің адал бағынышты адамдарының бірінің көңіл көтеруін өзінің қатысуымен құрметтеуі арқылы тарихи сәтке айналды.» Граф Каратшони Гуидо сол кездегі сарғыш баспасөздің қоғамдық бөлімінің сүйікті кейіпкері еді, Миксат та ол туралы жиі мақалалар жазатын. Граф 1885 жылы қайтыс болғанда Миксат оған некролог та жазды.

Құлдырау және қирату

Граф Гуидоның тұңғыш ұлы Каратшони Аладар (Karátsonyi Aladár) дәрежесінен төмен әйелге үйленді, әкесі оны тұңғыштық құқықтарынан (примат) бас тартуға көндірді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін екінші ұл, граф Каратшони Йенё (Karátsonyi Jenő, 1861–1933) отбасылық мұрагерлік мүлікті, жерлерді және сарайды да мұраға алды. Отбасылық байлыққа сол кезде-ақ ауыр кепіл жүгі түскен еді. Граф Йенёнің балалары болмағандықтан, отбасылық байлықтың мұрагері етіп жиенін, граф Кеглевич-Каратшони Имрені (Keglevich-Karátsonyi Imre, 1897–1964), қарындасы Каратшони Ильманың (Karátsonyi Ilma, 1867–1949) және граф Кеглевич Дьюланың (Keglevich Gyula) ұлын тағайындады. Алайда графиня Ильма мен оның ұлы отбасының өсіп жатқан қарыздарын бақылауға алуға қол жеткізе алмады. Сол дәуір деректері бойынша граф Имре «байлықты шашып жіберді». Жақсы күндерді көрген Каратшони сарайы 1930 жылдардың басына қарай несие берушілердің қолына өтті.

Ғимарат 1938 жылы іргетасына дейін қиратылды. Телімде Венгрия үкіметі неміс империялық мектебін (Reichsschule) салуды жоспарлады, ресми түрде Германия империясына — сол жылдары Еуропаның өрлеп келе жатқан жетекші державасына — көрсетілген достық ишарат ретінде. 1930 жылдардың ортасында Будада бірнеше ірі жылжымайтын мүлік алыпсатарлық жобалары да жүргізілді, мұндай астыртын түрткіні де жоққа шығаруға болмайды. Неміс мектебі ешқашан салынбады.

Екінші дүниежүзілік соғыс пен коммунистік билікті басып алудан кейін, 1951–1954 жылдары телімде Металлургия және Машина жасау министрлігінің Жобалау бюроларының (KGMTI) штаб-пәтері социалистік реализм стилінде, ежелгі сарайдың іргетасын аздап пайдалана отырып салынды. Кеңсе ғимаратының алып блогының жоспары ежелгі Каратшони сарайы ғимараты мен паркінің бүкіл аумағын алып жатыр. 1968 жылы KGMTI өзін-өзі есептейтін шаруашылық ұйымына, Металлургия және Машина жасау жобалау кәсіпорнына (KOGÉPTERV) қайта құрылды. 1990 жылғы жүйе өзгергеннен кейін кәсіпорын ыдырады. Кеңсе ғимаратын Matáv сатып алды. 1950 жылдардың типтік социалистік реализм стилінде салынған үй 1990 жылдары қорғалатын нысан деп жарияланды, Matáv оны қирата алмады, сондықтан бастапқы сыртқы пішінін сақтай отырып жаңартты. 2018 жылға дейін құқықтық мұрагері Magyar Telekom-ның штаб-пәтері болды.