Incir Han

Инжир хан (түрікше İncir Hanı) — Бурдур қаласының оңтүстігінде, аттас түрік облысында орналасқан Селжұқтар дәуіріндегі керуен-сарай.

Орналасқан жері

Хан Буджак орталығынан шамамен бес шақырым солтүстік-батысқа, облыс орталығы Бурдурдан 35 шақырым оңтүстік-шығысқа, Афьонкарахисардан Бурдур арқылы Антальяға баратын D-650 халықаралық тас жолынан үш шақырым батысқа қарай орналасқан. Бұл Антальяны Бурдур арқылы Рум селжұқтары сұлтандығының астанасы Коньямен байланыстырған ежелгі жолдағы төртінші хан. Одан бұрын Эвдир хан, Кыркгөз хан және Сусуз хан орналасқан.

Құрылыс тарихы

Жабық бөліктің негізгі порталы үстіндегі құрылыс жазуына сәйкес, керуен-сарай 1238–1239 жылдары тұрғызылған. Тапсырыс беруші ретінде Селжұқ сұлтаны II Гияседдин Кейхүсрев (билік құрған жылдары 1237–1246) аталады. Жазуда ол көптеген құрметті атақтармен аталады, олардың ішінде «патшалардың ұлы патшасы», «халықтың иілген бастарының билеушісі», «араптар мен араб еместер сұлтандарының қожасы», «жер мен екі теңіздің сұлтаны» және «Екінші Ұлы Александр» бар. Әсіресе соңғы атақ өте ерекше және басқа жерден расталмаған. 1992–2000 жылдары Р. Х. Унал мен Бурдур археология музейі қазба жұмыстарын жүргізді, олардың барысында ашық алдыңғы ауланың іргетастары ашылып, анықталды.

Құрылымы

Хан ашық және жабық бөліктен тұрады, жабық бөлігі 29 × 36 метр болып, ашық алдыңғы ауладан (31 × 36 метр) сәл кішірек. Ғимарат солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қаратылған, кіреберіс оңтүстік-шығыста орналасқан. Ашық бөлік шығыстағы Коджадағтан ағып түскен шөгінділермен түгелдей көмілген, бірақ қирандылар 1990-жылдардағы қазба жұмыстары кезінде ашылды. Аулаға оңтүстіктегі айуаны бар порталдан кіруге болатын. Порталдың екі жағында екі бөлме болған, оның шығыстағысы, шамасы, ханның басқарушысының тұрағы болған. Шығыс сыртқы қабырға бойымен аулаға қарай, шамасы, бесік тәрізді аркамен жабылған жеті бірдей бөлме ашылған. Қарама-қарсы жағынан аркадалар қатарының қалдықтары табылды, оның артында жеті ашық бөлме болған, олар өз кезегінде доғалы қабырғалармен бір-бірінен бөлінген. Оларды аулаға қарай ашылатын үшкір доғалы аркалар жауып тұрған.

Ауладан жабық бөлікке аула кіреберісімен бір осьте орналасқан тағы бір портал арқылы кіріледі. Ішкі кеңістікте солтүстік-оңтүстік бағытта биігірек орталық неф және оң мен сол жағында екіден бүйір неф бар. Көлденең бағытта кеңістік жеті нефке бөлінген. Төртінші көлденең нефте ғимарат, шамасы, орталық күмбезбен аяқталған, алайда одан ештеңе сақталмаған, себебі орталық нефтің бесік тәрізді аркасы ішінара құлап кеткен. Күмбездегі болжамды терезелерден бөлек, ішкі кеңістік ұзына қабырғаларда жеті-жетіден және артқы қабырғада бір саңылау терезеден жарық алған. Сыртқы қабырғалар сегіз мұнарамен нығайтылған: сыртқы қабырғаларда екіден және солтүстік бұрыштарда екеуі. Мұнаралардың пішіні әртүрлі: төртбұрыштыдан көпқырлыға, дөңгелекке дейін.

Бай безендірілген порталдың жоғарғы бөлігі дерлік түгелдей жоғалған. Оны гүлді және геометриялық өрнектері бар бірнеше жиек қоршап тұр. Айуан ұлу тәрізді доғалы аркамен жабылған, ол акант жапырақтарының қос қатарынан жасалған капительді екі бағанаға сүйенеді. Капительдердің үстінде пальметталар мен лотос жапырақтарынан жасалған, ортасында сегізқырлы жұлдызы бар розеткалар орналасқан. Есіктің үстінде жақсы сақталған құрылыс жазуы бар. Оң жақ есік жақтауында мағынасы «Осы берекелі хан басқарушысы — ...» болатын тағы бір, толық емес жазу көрінеді. Порталдың оң және сол жағында аркалы доғаның төменгі ұштарында биік бедерлі екі арыстан көрінеді, олардың арқасының үстінде адам жүзді күн шеңбері бар. Арыстан мен күн сұлтанның елтаңба белгісі ретінде белгілі және оның билік құрған кезіндегі селжұқ теңгелерінде де кездеседі.