Ishrat-Khana Mausoleum

Ишратхана мавзолейі (өзбекше: Ishratxona maqbarasi) Самарқандтағы сәулет ескерткіші-мавзолей, Тимурид ханы Әбу Саид (1451-1469) дәуірінде салынған. Құрылыс, көрініп тұрғандай, Тимурид әулетінің әйел мүшелерінің жерлеу орны болған, себебі 1940 жылы қазбалар кезінде бірнеше әйел қабірлері табылған. Қазіргі уақытта ғимарат қиратылған күйде, ал купол мен биік барабан салыстырмалы түрде жақында – 1903 жылғы жер сілкінісі кезінде жойылған.

Тарих

Ишратхана ескерткіші туралы алғашқы мәлімет 1830‑шы жылдары “Самария” еңбегінде жазылған. Еңбекке сәйкес, Ишратхана Амир Джалалиддиннің қызы – Хабиба Сұлтан негіздеген. 19‑шы ғасырдың ортасында, Бухара хандығының ресейлік елшілігінің мүшесі, топограф Яковлев Самарқанд қаласының картасын салып, ғимаратты үлкен шартты белгімен және “Тимурид дәуіріне тиесілі ғимарат” деген жазумен қамал қақпасының оңтүстік-шығыс бағытында белгіленген. Академик Василий Бартольд Самарқанд қаласын зерттегенде Ишратхананы “Несториан ескерткіші” деп атаған. Кейінірек археолог В. Вяткин 1464 жылға жататын қызықты құжат – Хабиба Сұлтанбегимнің Самарқандтағы жер аумағы, құлдары және түрлі мүліктерін қорғау үшін арналған уақф құжатын тапқан. Құжат Самарқанд ханы Сұлтан Әбу Саидтың 60 сарай қызметкерінің қатысуымен дайындалған. Ғимараттың уақф құжаттарына сәйкес, Тимурид ханы Әбу Саидтың жұбайы Хабиба Сұлтан, ерте қайтыс болған қызы – Малика Хаванд Сұлтанбегимнің қабірінің үстіне куполды құрылыс салған. Мавзолей қысқа мерзімде, яғни 3–4 жыл ішінде салынған. Құрылыс жұмысы 1463 жылдың мамырында аяқталған. Уақыт өте келе, мавзолейдің кең сегізбұрышты алаңы отбасылық жерлеу алаңына айналып, 23 әйел және балалар жерленген. Ғимараттың атауы парсы тілінен аударғанда “Ишратхана”, яғни “Қуаныш пен ләззат үйі” дегенді білдіреді. Сарапшылардың айтуынша, бұл атау араб тілінен “Ашрат Хона” (он бөлме) деген сөздің қате айтылуы. Ишратхана аумағындағы алғашқы археологиялық қазбалар 1939‑1940 жылдары академиктер Михаил Массон және Галина Пугаченкова жүргізген. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде ғимараттың негізі шамамен 5 метр тереңдікте үлкен фундаментте салынғаны анықталған. Сондай-ақ, Ишратхана мавзолейінің астында шамамен 20 адамның денесі табылған. Ишратхана 15‑шы ғасырда салынған. Сол кезеңнің атақты шебер шеберлері сарайдың құрылысына қатысқан. Ишратхана кешені бай әрі қарапайым интерьері бар мешіт, жерлеу рәсімдері үшін бөлмелер және 1‑ші және 2‑ші қабаттарда жаназалық дұғаларды оқу бөлмелерін қамтиды. 16‑шы ғасырда мавзолей күйреуге ұшыраған. Нақты айтқанда, ғимарат тонаған. Бұл 17‑шы ғасырда Самарқандта басталған қарқынды құрылыс жұмыстарының нәтижесі. Алдымен, Ишратхана мәрмәр панелінен ажыратылған. Себебі Регистон алаңында салынатын Шердор және Тиллакори медреселеріне үлкен тақталар қажет болған. Сонымен қатар, мәрмәр қабір тақталары жақын орналасқан Абдидарун зиратына алынған, ескі тақталар жаңа мәрмәрлермен ауыстырылған.