János-hegyi Cave

Янош-хеди өтпе үңгірі (János-hegyi-átjáró) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Буда ландшафт қорғау аймағында, Янош-хед (János-hegy) беткейінде, Будапешттің XII ауданында орналасқан, доломитте түзілген өтпе үңгір. Туристік жол сілтеушілерде де сипатталған.

Сипаттама

Сепьюхаснетан (Szépjuhászné) Янош-хедге апаратын қызыл жолақты туристік белгіні қуалап, Янош-хед бағытына жүру керек. Асфальт жол болып табылатын Яношхеди жолын екі рет қиып өтіп, үшінші қиылыста асфальт жолға шығу керек, онда солға қарай жүру керек. Асфальт жолмен шамамен 250 м жүргенде, жолдың жанында, жолдың оң жағында, тау беткейіндегі орманда, тау шыңынан солтүстікте шамамен 150 м жерде оның кіреберістері орналасқан. Екінші кіреберіс бірінші кіреберістен және асфальт жолдан бірнеше метр жоғары орналасқан, ол шығаберіс деп те аталады. Янош-хед шыңының жанында, қызыл жолақты туристік жолдан бөлінетін, қызыл үңгір белгісі бар, шамамен 500 м ұзындықтағы туристік жолмен, сондай-ақ жасыл үшбұрыш белгісі бар туристік жолдан басталатын, жасыл үңгір белгісі бар, шамамен 100 м ұзындықтағы туристік жолмен де жетуге болады.

Кіреберіс теңіз деңгейінен 455 м биіктікте, ал шығаберіс 458 м биіктікте ашылады. Ол жоғарғы триас доломитінде түзілген. Солтүстікке қараған, ені 2 м, биіктігі 1,3 м, табиғи сипаттағы, көлденең осьтік бағыттағы, үстіңгі жағы доға тәрізді иілген кіреберісі бірнеше рет бағыт өзгертетін, жайлап жоғары көтерілетін дәлізге апарады.

Ұзындығы төрт м, ені 2 м және биіктігі 1,5 м төменгі бөлік көлденеңінен оңтүстік-шығыс бағытта созылып, соңында аздап кеңейіп, ұзындығы 4 м, ені 1,5 м және орта есеппен биіктігі 3 м, оңтүстік–оңтүстік-батыс бағытта созылатын, жайлап жоғары көтерілетін орта бөлікке ауысады. Дәліз мұнда қайта кеңейіп, содан кейін 4 м бойы шығыс–солтүстік-шығыс бағытта сыртқа шығады.

Шығаберіске қарай дәліз 2 м-ге дейін кеңейіп, оның төбесі биіктігі 4,5 м, үшкір шыңмен аяқталатын күмбезге айналады, одан екі кішкентай терезе тәрізді тесік үңгірдің үстіндегі аумаққа ашылады. Шығаберіс ені 1,7 м, биіктігі 2 м, табиғи сипаттағы, доғалы және тіктөртбұрыш пішінді, көлденең осьтік бағытта, одан шыққанда тар, қысқа серуен жолымен асфальт жолға шығуға болады. Тән қима түрі — туннель қима түрі. Онда кальцит тамыры мен брекчия аймағы, сондай-ақ тамшытас қабыршағы мен бұршақтас байқалады. Көлденең созылымы 11,2 м. Үңгір жабылмаған және еркін баруға болады. Үңгіршінің негізгі жабдығынсыз оңай аралауға болады.

Үңгір әдебиетте Jánoshegyi-átjáró (Marosi 1959), Jánoshegyi átjáró (Kadić 1919), János-hegyi Átjáró-barlang (Szabó 1965), Jánoshegyi-átjáróbarlang (Kerekes 1944), János-hegyi barlang (Pápa 1966), Jánoshegyi barlang (Thirring 1900), János-hegyi-sziklaüreg (Gazda 2005) және Jánoshegyi sziklaüreg (Bertalan 1976) атауларымен де кездеседі. 1976 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет János-hegyi-átjáró деп аталған.

Тарихы

Оны алғаш рет атаған — Тиррин Густав, оның 1900 жылы шыққан кітабында үңгірдің қарапайым жартас жарығы екені жазылған. 1919 жылы Кадич Оттокар Венгр корольдік геология институтының тапсырмасымен үңгірді өлшеп, содан кейін үңгірдің жоспар картасын, ұзына бойы қима картасын және 3 көлденең қима картасын жасады. Өлшеуде оған Шом Имре көмектесті. «Barlangkutatás» журналының 1919 жылғы санында жарияланған, Кадич Оттокар жазған есепте Пал-вёльди-үңгірінің зерттелуі аяқталғаннан кейін, 1919 жылы басқа, палвёлди және Будапешт маңындағы үңгірлерді, мысалы Яношхеди өтпе үңгірін зерттеу мен өлшеу жүргізілгені айтылады. Үңгірді өлшеуге Паннония турист қоғамының үңгір зерттеу бөлімшесінің мүшелері (Фрёлих Арпад, Бадьюра Янош, Йилек Антал, Шом Имре, Рузичка Дюла, Пюрнер Йожеф, Фрей Херман және басқалар) көмектесті. Үңгірдегі зерттеу аяқталған. Есептен белгілі бір жартас қуысының 17 м ұзындықта екені де белгілі болады. Ол Янош-хедтің солтүстік-батыс беткейінде серуендеуге арналған асфальт жолдың жанында орналасқан. Доломитте түзілген, бірнеше рет бағыт өзгертетін, жайлап созылатын, екі саңылаулы дәліз, ол қазба жұмыстарына жарамсыз. Төменгі кіреберіс асфальт жолдың жанында, ал жоғарғы кіреберіс сәл жоғарырақ орналасқан.

«Barlangkutatás» журналының 1919 жылғы санындағы Шолц Пал Корнел баяндамасына сәйкес, Кадич Оттокарға Буда тау жүйесінің үңгірлерін өлшеуді Лоци Лайош тапсырды, және бұл жұмыста Паннония турист қоғамының үңгір зерттеу бөлімшесі Кадич Оттокарды қолдады. Алыстау үңгірлердің ішінде Яношхеди өтпе үңгірі де өлшенді. «Természet» журналының 1920 жылғы санындағы «A pálvölgyi cseppkő-barlang Budapest határában» (Будапешт шекарасындағы палвёлди тамшытас үңгірі) атты зерттеуде Буда тау жүйесіне баратын серуеншілердің Янош-хед беткейінде, серуен жолының жанында жатқан, туннель тәрізді яношхеди жартас қуысын сөзсіз білетіні айтылады. Бұл үңгір — басқа, танымалырақ үңгірлерде көрінетін ұзын дәлізі, кең залы және тамшытас әшекейі жоқ, шағын қуыс.

«Természet» журналының 1920 жылғы санында Кадич Оттокар жазған үңгірдің егжей-тегжейлі сипаттамасы жарық көрді. Осы, «A jánoshegyi átjáró a budai hegységben» (Буда тау жүйесіндегі яношхеди өтпе) атты зерттеуде үңгірдің Янош-хедтің солтүстік-батыс беткейінде, сол жердегі арба жолының жанында ашылатыны айтылады. Оны ең оңай Янош-хедтің қарсы жағындағы мейрамханадан аталған арба жолымен солтүстік-батыс бағытта жүріп, тауды айналып өтіп, жолдың оңтүстік-шығыс бөлігінде, өтпенің төменгі саңылауы немесе кіреберісі оң жақта, жолдың жанындағы жартас тобында байқалғанша жүру арқылы табуға болады. Кіреберіс ені 2 м, биіктігі 1,8 м, үстіңгі жағы доғалы және солтүстікке қараған, ол бірнеше рет бағыт өзгертетін, жайлап жоғары көтерілетін Дәлізде жалғасады. Төменгі бөлік ұзындығы 4 м, ені 2 м, биіктігі 1,5 м және көлденеңінен оңтүстік-шығыс бағытта созылады. Соңында аздап кеңейіп, ұзындығы 4 м, ені 1,5 м, орта есеппен биіктігі 3 м, оңтүстік–оңтүстік-батыс бағытта созылатын және жайлап көтерілетін орта бөлікке ауысады. Дәліз мұнда қайта кеңейіп, содан кейін шығыс–солтүстік-шығыс бағытта 4 м бойы үңгірден сыртқа шығады. Дәліз 2 м-ге дейін кеңейіп, шығаберіске қарай оның төбесі биіктігі 4,5 м, үшкір шыңмен аяқталатын күмбезге айналады. Күмбезден үңгірдің үстіндегі бетке екі кішкентай, терезе тәрізді тесік ашылады.