Hegyvidéki Helytörténeti Gyűjtemény és Galéria

Хедьвидек өлкетану жинағы — Будапешттің XII ауданындағы мәдени-ағарту мекемелерінің бірі, оны 1973 жылы XII аудандық кеңес құрған.

Кіріспе

XII аудандағы Хедьвидек өлкетану жинағы өз жұмысын 1973 жылы Вармаёр көшесі, 76 мекенжайындағы шағын бөлмеде бастады, онда жарты бөлмедей ғана аумақ оның қызметін қатты шектеді. Жинақ пен галерея содан бері үздіксіз дамып келеді, ал 2017 жылдан бастап Хедьвидек өлкетану жинағы Цуглигет ат трамвайы соңғы аялдамасының бұрынғы ғимаратының жанында, ал Хедьвидек галереясы Кирайхаго алаңы, 10 мекенжайында орын тапты.

Тарихы

Аудандық жинақты қалыптастыруда кітапханашы-мұғалім Дьёри Гашпардың рөлі шешуші болды, ол Таничич Михай гимназиясында зерттеулерді ұйымдастыра бастады (оның есімін, өлкетану, кітапханашылық және педагогикалық қызметін 1993 жылы ғылыми еске алу жиынын өткізу арқылы Вармаёр гимназиясы мен аудандық өзін-өзі басқару органы құрметтеді). Өлкетанушы Калих Эндренің және көптеген жылдар бойы өз-өзін құрбан еткен еңбегімен шағын таулы жинақты басқарған Молнар Имренің де еңбегі елеулі. 1984 жылы өлкетану жинағы ақыры үлкенірек бөлмеге көшіп, Марош көшесі, 1 мекенжайындағы, бастапқыда кітап тігу шеберханасы болған, галереялы көрме залын алды.

Уақыт өте келе сақталған материал 40 мыңнан астам бапқа дейін өсті. Көрме орны, зерттеу орны және қойма ретінде де қызмет етуге тиіс болған Марош көшесіндегі бөлме 1990-жылдардың соңына қарай өз міндетін атқаруға жарамсыз болып қалды.

1998 жылғы қыркүйекте өлкетану жинағы Вармаёр көшесі, 16 мекенжайына көшті, онда «Хедьвидек өлкетану жинағы және заманауи галерея» деген атпен жаңа мекеме ретінде жұмысын жалғастырды. Оның міндеттері де кеңейді: өлкетану жұмысымен қатар бейнелеу және қолданбалы өнер көрмелерін де қабылдады. Мекеме XII ауданда бір кезде өмір сүрген және қазір осында тұрып шығармашылықпен айналысатын суретшілерді біріктіруді, олардың туындыларын көрсетуді маңызды міндет деп санады. Заманауи түрде жасалған, әрқайсысы шамамен 120 м² екі көрме залында өлкетану және өнер көрмелерін, мәдени шараларды кезектестіріп өткізіп тұрды.

2004 жылдың соңында Хедьвидек өзін-өзі басқару органы ауданның бай өткенін ескеріп, Бетховен көшесі, 1/б мекенжайында жеке өлкетану жинағын құру туралы шешім қабылдады. 2005 жылғы 1 қаңтарда Хедьвидек өлкетану жинағы және галереясы дербес мекеме ретінде құрылды. Бейнелеу және қолданбалы өнермен айналысатын Хедьвидек галереясы Вармаёр көшесі, 16 мекенжайында қала берді, ал мекеменің бас кеңсесі және сонымен бірге Хедьвидек өлкетану жинағы Бетховен көшесі, 1/б мекенжайына көшті.

Мұнда қалыптастырылған көрме залында уақытша өлкетану көрмелерін ұйымдастыруға мүмкіндік болды, сонымен қатар толық инфрақұрылымдық жағдайлар бар кезде, алдын ала жазылғаннан кейін кез келген адам өлкетану зерттеу жұмысын жүргізіп, жинақта құрылған өлкетану-астана тарихы кітапханасының құжаттарын пайдалана алды. XII ауданның кең мәдени өмірінің бір белгісі — көп келушілер мен түрлі тақырыптарға байланысты галерея мен жинақ бөлек болып, 2017 жылдан бастап МОМ мәдени орталығының құрамдас мекемелеріне айналды. Хедьвидек галереясы қазір Кирайхаго алаңы, 10 мекенжайында орналасқан, ал Хедьвидек өлкетану жинағы Ат трамвайы мәдени және іс-шаралар орталығына (1121 Будапешт, Цуглигет жолы, 64) көшті.

Жинағы

Өлкетану жинағының қорында Ора-вилла сағат тетігі, граф Шемшей отбасының мұрағат құжаттарының бір бөлігі немесе Барабаш Миклошның өсиеті сияқты қызықты, құнды заттар мен құжаттар бар. Аудан тақырыбындағы мыңға жуық данадан тұратын ашық хаттар жинағы да зерттеушілердің қолында. Соңғы жылдары көптеген республикалық және астаналық ғылыми мекемелер мен мұражайлар, соның ішінде Будапешт тарихи мұражайы, Венгрия ұлттық мұрағаты немесе Венгрия сәулет мұражайы Хедьвидек өлкетану жинағына ынтымақтастық пен көмек сұрап жүгінді. Мұражайтану мамандығы бойынша университет студенттерінің жыл сайын осында кәсіби тәжірибеден өтуін де олар кәсіби жұмысының мойындалуы деп санайды.

2008 жылдан бастап Хедьвидек өлкетану жинағы «Мұражайлар мамыр мейрамы» және «Мұражайлар түні» іс-шараларына да қатысады.

Олардың сенімі бойынша, жақсы құрылған және көпшілік алдына сапалы көрмелермен шығатын өлкетану жинағы ауданда тұратын адамдардың жергілікті патриотизмін күшейтіп, Хедьвидекке деген байланысты нығайта алады. Тарихшылар мен мұражайтанушылардың жұмысымен қатар, оларға халықтың, хедьвидектік азаматтардың қолдауы да қажет, өйткені ауданның тарихы шын мәнінде солардың естеліктері мен қолданыстағы заттарынан құралып, көрсетуге болатын күйге келеді.

Хедьвидек тарихы

XII аудан аумағында адамдар тарихқа дейінгі дәуірде де өмір сүрген, оны көптеген археологиялық ескерткіштер дәлелдейді, соның ішінде Деневер алқабында ашылған шақпақтас карьері бар, оның заттай олжалары әйгілі Вертешсёллёш олжасымен замандас. Тарихқа дейінгі олжалар Вароштың құдығы (Вароштқут) маңынан да табылған. Отанды жаулап алуға (гонфоглалас) дейін бұл аймақта көптеген халықтар болып, әрқайсысы осында мекен тапты. Б.з.б. 700 жылдар шамасында скифтер, кейін кельттер қазіргі Хедьвидекке қоныстанды, кейін оны римдіктер иемденді. Олар салған вилла мен басқа да ғимараттардың, зираттардың іздерін археологтар аудан бойынша тапты.

Орта ғасырларда Хедьвидек орманмен көмкерілген өңір болып қала берді, онда билеушілер қалаған кезде аңшылық жасай алатын. Осында Матьяш патша әйгілі аң паркін құрды. Өсіп келе жатқан Буда қаласының су жабдықтауы да Хедьвидектің көмегімен шешілді: Швабтау беткейінде жер бетіне шығатын, қазір Вароштқут деп аталатын бұлақтың суын ағаш және саз құбырлар арқылы Қамалға, қазіргі Сентхаромшаг алаңына жеткізді. Алайда түрік жаулап алуы бұл гүлденуге нүкте қойды, Вароштқут құбыры бітеліп қалды, өңделген жерлердің көп бөлігін орман қайтадан басып алды.