József Attila Museum, Makó

Йожеф Аттила мұражайы — Мако қаласының мұражайы, оның жинау аумағы Мако ауданының он алты елді мекенін қамтиды.

Тарихы

Чанад комитатының құрметті бас мұрағатшысы доктор Херрман Антал 1924 жылы бас әкім Пурглы Эмилге меморандум жолдап, онда ұлттық дәстүрді сақтау үшін комитеттік мұражай құруды ұсынды. Оның ойынша, комитат жалпы мәдени-ағарту қоғамын құруы керек еді, бірақ ол қала үшін мәдениет үйін де сұраған.

1937 жылы Чепреги Имре басшылығымен жақында қайта құрылған Чанад комитатының Тарих және археология қоғамы ізбасар ретінде бас гимназиядан сақтауға қалдырылған заттарды қайтарып алды. Осылайша алтын, күміс, никель, қола және мыс ақшалар оның иелігіне өтті, сонымен қатар гимназия 1903 жылдан бері жинаған бірнеше зат пен құжат та алынды. Мұның бәрін сақтау үшін екі үлкен шкаф пайдаланылды, оларды комитат үйінің қанат ғимаратына орналастырды. Жаңа қазба олжалары Сегед университетінің Көне заман ғылымы институтына түсті. Сонымен қатар осы ұйым Макодағы археологиялық заттарды препараттау мен қалпына келтіруді өз мойнына алды.

1938 жылғы қаңтарда Келемен Ласло мемориалдық қорына 32 мыңға жуық пенгё жиналды; қалада бұл қаржыны ескерткішке, театрға, мәдениет үйіне немесе мұражай құруға жұмсау керек пе деген қызу пікірталас туды. Ақыры 50 пенгёні қоспағанда, бүкіл соманы мұражай құруға жұмсауға шешім қабылданды. Ішкі істер министрлігінің рұқсатымен 28 мың пенгёлік Навай Лайош ескерткіш қорын да мұражайға арналған ақшаға қосуға мүмкіндік болды.

Фельвидектің қайта қосылуымен ДМКЕ интернаты босап қалды, өйткені мекеме Кашшаға көшірілді. Мұражай, кітапхана және мұрағатты осында орналастыруға мүмкіндік туды. Жоспар бойынша мұражайда ауыл шаруашылығы бөлімі де құрылуы тиіс еді, онда Мако пиязы, Мезёхедьеш жылқы зауыты және Банкут құмайын өсіру көрсетілмек болды; заң шығарушы орган меншігіндегі 180 сурет бейнелеу өнері жинағының негізі ретінде белгіленді; апатфалвалық халық киімі мен комитаттың халық өнері жәдігерлерін этнографиялық бөлімде көрсету көзделді. Қала жалпы жиналысы 85 дауыспен 1-ге қарсы ғимаратты сатып алуды қолдады. Жаңа мекемені Венгрия ғылым академиясы кітап сыйлау арқылы, Қоғамдық жинақтардың республикалық бас инспекциясы мамандандырылған журналдарға жазылу және ақша сыйлау арқылы, Венгрия жаратылыстану қоғамы Чанад комитатының өсімдік әлемін қамтитын материалмен қолдады.

1943 жылы Көне заман ғылымы институты орын тапшылығына байланысты өзінде сақталған жинақты Макоға қайтарып жіберді, оны 15 маусымда жиһазданған мұражайға орналастырды. Этнографиялық бөлімді ұйымдастыру апатфалвалық бөлменің жабдықталуынан басталды. Сол жылдың желтоқсанында 2800-ге жуық мұражай заты көрсетілген еді, бірақ құжаттар мен монета жинағын көпшілікке көрсету Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінге қалдырылды. 1944 жылғы қыркүйекте қала эвакуацияланғанда археологиялық жинақтың құндырақ бөлігі жәшіктерге оралып, теміржолмен әкетілді. Пойыз Залаэгерсег маңында американдық кілемдей бомбалаудың құрбаны болды; монета жинағын кеңестік әскерлер олардың қолбасшысы рұқсат еткен тонау кезінде шашып әкетті.

Мұражайлардың республикалық орталығы соғыстан аман қалған археологиялық ыдыс сынықтарынан тұратын жинақты 1950 жылы мұражай деп жариялап, соңғы курс мұражайтану студенті Пешовар Эрнёні толық жұмыс күніндегі мұражай басшысы етіп тағайындады. Осылайша құрылған мекеме Йожеф Аттиланың есімімен аталды; 1951 жылы ол Мегьехаз к-сі, 4 мекенжайындағы романтикалық стильдегі дворян мүлкіне көшірілді, оны Сегед жобалау кеңсесінің жобасы бойынша 1952 жылы мұражай қызметін ескере отырып жөндеп, қайта жасады. 1970 жылы ғимаратқа қабат қондыру жоспарланды, бірақ іргетас қабырғалары ашылғанда ішкі басты қабырғалардың балшыққа салынғаны анықталды. Статикалық себептерге байланысты қабырғаны еден сызығына дейін бұзуға тура келді, содан кейін құрылыс он жылға жуық тоқтап тұрды. Ақыры 1981 жылы мүлік бұзылып, оның орнына бүгінге дейін тұрған жаңа мұражай ғимараты салынды, оны Винце Михай жобалады. Біркелкі қасбетке Варга Имренің ғимарат пластикасы орналастырылды: кальвинистік ескі зираттағы қопья ағаштарынан құралған композиция уақыттың өтуін сезіндіреді.

1960-жылдардан бастап жинақ үздіксіз өсті, өлкетану жинағы құрылды; этнографиялық жинақ, ол халық киімдерін, боялған жиһазды, ауыл шаруашылығы және үй құрал-жабдықтарын, қолөнер шеберханаларын көпшілікке көрсетеді; әдеби жинақ, оның ең құнды бөлшектері — Йожеф Аттиланың қолжазбалары; бейнелеу өнері жинағы құрылды, оның негізін 1920-жылдардағы, 1970 және 80-жылдардағы суретшілер колониясының туындылары, сондай-ақ көрнекті мемлекет қайраткерлері мен билеушілерді көрсететін тарихи портреттер галереясы құрады.

1979 жылы мұражайдың әдеби көрме орны — Эшпершит үйі дайын болды; жаңа басты ғимараттың салынуымен бір мезгілде ішкі ауланың ішінде скансен ғимараттары жасалды. 1980 жылы Опустасердегі Ұлттық тарихи мемориалдық паркте Мако пияз үйі ашылды. Кейін Йожеф Аттила мұражайында көрсетілген материал жаратылыстану, фото, деректер қоры және тарихи құжаттама жинағымен толықты. Ғимараттың бірінші қабат залы уақытша көрмелерге орын берді, ал жоғарғы қабатта қала тарихын көпшілікке көрсететін «Мако 700 жыл» атты тұрақты көрме жасалды. Келушілер елді мекеннің пайда болуымен, базар қалаға айналуымен таныса алды; онда елді мекен Макофалва деп аталатын 1299 жылғы грамота қойылды; көрме өткен ғасырларды қамтыды, оны 1970 жылғы су тасқыны суреттері аяқтады.