Karolina Hole

Каролина оюы — Дунай–Ипой ұлттық паркындағы Вишеград тауларында, Помазда, Каролина жырасында орналасқан қуыстардың бірі. Ол туристік жол сілтеушілерінде де аталады.

Сипаттамасы

Каролина жырасында, Каролина жырасының Холдвилаг жырасына құятын жерінен 200 метр жерде, Каролина жырасының төменгі жалған үңгірінен 8 метр батыста, жоғарырақ, аңғар табанынан 8 метр биікте, аңғар бағытына жуық параллель, биіктігі 5–6 м, ұзындығы 20–25 м, кішкентай кесектерден тұратын, андезит агломератынан жасалған жартас қабырғасы бар. Осы жартас қабырғасының түбіне Каролина оюы ойылған.

Мұнда аңғардың оң жақ беткейімен жүре отырып жетуге болады, немесе Каролина жырасының төменгі жалған үңгірінің қабырғасынан қауіпті жартас өрмелеу арқылы көтерілуге болады.

Қуыстың аласа, биіктігі 50–70 см, ені 8 м аузы оңтүстік-шығысқа, Каролина жырасына қараған. Кірістің оңтүстік бөлігінде саңылаудың жарты биіктігіне дейін көтерілетін, ұзындығы 3,5 м тас үйінді бар. Кең кірістің артында қуыстың ойығы да кең, ал оның ұзындығы тек соның бір бөлігі ғана. Ойықтың толық ені 11,7 м, ұзындығы 4,5 м. Кірісте аласа төбе ішке қарай бірте-бірте 2–2,2 метрге дейін көтеріледі. Оның бүйір қабырғаларын қабатты андезит агломераты құрайды, төбесін де кіріс бағытына параллель жарық бойымен көтерілетін агломерат тақтасы құрайды. Табаны тегістелген, тегіс, тапталған қиқымнан тұрады.

Қуысты бүйірлік эрозия қалыптастырған, ол кезде су әлі биігірек жерден ағып түскен. Кейін аңғар тереңірек ойылған кезде, қуыс толығымен құрғақ болып қалған.

Қуыс 8–10 адамға арналған тамаша бивак орны. Бұл қасиетін пайдаланады да, мұны қабырғалардағы күйе іздері мен табанда қалдырылған отын, шыны бөтелкелер, консерва қораптары дәлелдейді.

Ғылыми әдебиетте бұл қуыс алғаш рет 1984 жылы Каролина оюы деп аталған. Сондай-ақ ол Каролина ою (Ozoray, 1960), Мелег-фешек (Жылы ұя) (Ozoray, 1963) және Мелегфешек (Ozoray, 1960) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1960 жылғы «Карст және үңгір зерттеу хабаршысында» Холдвилаг жырасының Каролина тармағындағы Мелегфешек деп аталатын тас ойығы бүйірлік эрозиямен ойылған қуыс екені, оны туристер жиі түнеу орны ретінде пайдаланатыны жазылған. Озорай Дьёрдь жазған, 1963 жылғы «Карст және үңгір» басылымында жарияланған зерттеуге сәйкес, Каролина жырасында мөлшері шамалы, бірақ пішіні мен тегіне байланысты қызық бірнеше карсттанбаған қуыс бар. Каролина жырасының бір кішкентай, күрт бұрылатын иінінің дөңес жағында биіктігі 5–6 метр жартас қабырғасы бар, оның түбінде үңгір ашылады. Туристер оны жақсы біледі және жиі түнеу орны ретінде пайдаланады. Ол ені 8 метр, тереңдігі, яғни ұзындығы 4 метр және биіктігі 1–2 метр. Төбесі дерлік жалпақ, оңтүстік жартысында аласарады, солтүстік бөлігінде биігірек. Ортасында тік, солтүстік-оңтүстік бағытындағы жыныс жарығы байқалады. Тік жартас қабырғасының қалыптасуына осындай жыныс жарықтары да үлес қосқан болуы мүмкін.

Қуысты қоршап тұрған жыныс — андезит агломераты, бірақ жартас қабырғасының биігірек бөлігіндегіге қарағанда тығызырақ әрі нәзігірек. Қабаттылығы толық емес. Үңгірдің солтүстік шетінде кішкентай, мұқалған ою бар, оны ашылып қалған, тығызырақ жыныс тақтасы екіге бөліп тұр. Табаны тапталған, дерлік тегістелген қиқымнан тұрады. Жасанды түрде үйілген тас үйінді мен жер үйінді оның кірісін тарылтады. Иіннің дөңес жағында бүйірлік эрозиямен ойылған жартас қуысы. Оны мезгіл-мезгіл ағатын су ағымы жуып, одан сынған доға тәрізді кейін кайтарылған. Су осы жерден Каролина жырасының төменгі жалған үңгірінің сарқырамасы арқылы ағып түскен. Бұлақ төмен түскеннен кейін, қуысты химиялық және физикалық мұқалу күштері одан әрі бұзған. Төбе үзіліп түсу арқылы тұрақты агломерат тақтасына дейін көтерілген. Үзіліп түскен блоктарды адам сыртқа шығарып, кірісте бір-біріне үстеп қойған, осылайша қолайлырақ пана орны жасалған. Жарияланымға қуыстың үш көлденең қимасы бар жоспар картасы, сондай-ақ Каролина жырасының төменгі жалған үңгірі мен оның маңы туралы жасалған қима картадағы бір көлденең қима қоса берілген. Карталарды Фодор Тамашне мен Озорай Дьёрдь дайындаған.

1967 жылы жарық көрген «Пилиш туристік жол сілтеушісі» кітабында Каролина жырасының тік құлайтын баспалдақтарының түбінде құламамен үңгір тәрізді бітеліп қалған кішкентай қуыстар бар деп жазылған. 1974 жылы жарық көрген «Пилиш туристік жол сілтеушісі» кітабында, Пилиш тауы мен Вишеград тауларының үңгірлер тізімінде (19–20-беттер) Пилиш тауы мен Вишеград тауларының үңгірлері арасында Каролина жырасының қуыстары да бар делінген. Вишеград тауларының үңгірлерін сипаттайтын бөлімде 1967 жылғы жол сілтеушіде айтылған сипаттама қайталанған.

Берталан Карой 1976 жылы аяқтап жазған «Венгрия үңгірлер тізілімі» атты қолжазбада Каролина оюы, басқа атымен Мелегфешек, Вишеград тауында, Помазда, Холдвилаг жырасының Каролина тармағында, мезгіл-мезгіл ағатын сарқыраманың үстінде, аңғардың оң, батыс жағында орналасқан деп жазылған. Оның кірісі шамамен 4 м ені, 1 м биіктігінде, сондай-ақ тас үйінді мен жер үйіндімен жасанды түрде тарылтылған. Иіннің дөңес жағында бүйірлік эрозиямен ойылған, ұзындығы 4 м, ені 8 м және биіктігі 1–2 м жартас қуысы. Туристер оны жиі түнеу орны ретінде пайдаланады. Қолжазбадағы қуысты сипаттайтын бөлім 3 әдеби еңбек негізінде жазылған.

1980 жылғы MKBT (Мадьяр карст- және үңгір зерттеу қоғамы) есебінде Бекашмедьер үңгір зерттеу тобының 1980 жылғы есебі жарияланған, оған сәйкес Каролина жырасының сол жағында орналасқан, табиғи жолмен қалыптасқан үңгірдің ішінде Христос монограммасы (Христос есімінің грек бас әріптері) табылған. 1984 жылы жарық көрген «Венгрия үңгірлері» кітабының ұлттық үңгірлер тізімінде бұл қуыс Каролина оюы атымен, Мелегфешек атау нұсқасымен, Сентендре–Вишеград тауы үңгірлерінің арасында көрсетілген. Тізімге қоса берілген, Дунацуг тауы үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада бұл қуыстың географиялық орны да белгіленген.