Keleti quarry No 3 Cave

Келети тас карьерінің 3-ші нөмірлі үңгірі (Keleti-kőfejtő 3. sz. barlang) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Буда ландшафт қорғау аймағында, Будапешттің III ауданында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттама

Буда термалды карстінің шығыс бөлігінде, Матяш-хедтің оңтүстік-шығыс, тасталған, екі деңгейлі тас карьерінің жоғарғы деңгейінде, жартас қабырғасының орта бөлігінде, салыстырмалы биіктігі 7–8 м жерде, алыстан да көрінетін, сопақ, кең, табиғи сипаттағы, бірақ жасанды түрде ашылған, көлденең осьтік бағыттағы, оңтүстік-шығысқа қарай ашылатын, ені 6,2 м және биіктігі 2,1 м кіреберісі орналасқан. Келети тас карьерінің 3-ші нөмірлі үңгірі Келети тас карьерінің 4-ші нөмірлі үңгірінің үстінде, солда 4 м жерде ашылады. Кіреберіс маңы көп жерде тесікті, ұяшықты. Үңгірдің көлденең созылымы 12 м. Ол жоғарғы эоцен әктасында, Сепвёльди әктас формациясында түзілген. Тектоникалық жарық бойымен тереңнен атылған термалды сулардың араласу коррозиясы нәтижесінде пайда болған.

Кіреберіс бөлігінен тар және төмен апаратын өтпе арқылы төменгі деңгейге жетуге болады. Кіреберістен солтүстік-батыста үңгірдің ең көрнекті бөлігі, дерлік дұрыс шар пішінді зал орналасқан, ол диаметрі 4–4,5 м шар тәрізді қуыс. Дәл осы жерде түзілімдердің көбі бар. Үңгірдің тән қима түрлері — дөңгелек және эллипс қима түрлері. Үңгірде шар тәрізді қуыс, шар тәрізді қазан, толқынды беттегі тамшытас ағыны, тамшытас қабыршағы, бұршақтас және гүлкәрізі тәрізді бұршақтас байқалады. Бұршақтастар белгілі бір сызыққа дейін түзілген, ол ескі су деңгейінің биіктігін көрсетеді. Табаны тегістелген, ал құрғақ, саз балшықты, тас сынықты толтырмаға байланысты үңгір шаңды. Сыртқы бөлікте қоршаушы таста препарирленген қазба қалдықтары, мохаоид жануарлар, Pecten түрлері көрінеді. Онда жазда жарқанаттар кездеседі. Кіреберіске жартасқа өрмелеу арқылы жетуге болады. Оған жету үшін арқан сақтандыруын пайдалану ұсынылады. Оңай аралауға болатын, жабылмаған үңгірге еркін, үңгіршінің негізгі жабдығымен баруға болады.

2004 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет Keleti-kőfejtő 3. sz. barlang деп аталған. Келети тас карьерінің 3-ші нөмірлі үңгірі әдебиетте 3-as barlang (Acheron 1993), 3-as sz. barlang (Fehér, Fritz 1996), 3. sz. barlang (Kárpát 1984), 3.sz. barlang (Kárpát 1984), 3. sz barlang (Kárpát 1992), 3. sz. üreg (Kárpát 1983), Keleti kőfejtő 3.sz. barlang (Gazda 2004), Keleti-kőfejtő 4. sz. barlangja (Leél-Őssy 1995), Kupolás-barlang (Leél-Őssy 1995), Mátyás-hegyi DK-i kőfejtő 3.sz. barlangja (Kárpát 1983) және Mátyás-hegyi-DK-i kőfejtő 3.sz. barlangja (Kárpát 1983) атауларымен де кездеседі. Mátyáshegyi 5. sziklaüreg (Bertalan 1976) және Mátyás-hegyi 5. sz. sziklaüreg (Kordos 1984) атаулары, сірә, Келети тас карьерінің 3-ші нөмірлі үңгірінің атау нұсқалары.

Зерттеу тарихы

Жақын жерде тұратын қарт адамдардың айтуынша, тас карьер әрекет еткен кезде оның табан деңгейінде көптеген қуыс болған. Жоғарғы кен алаңының қабырғасында орналасқан көптеген кішкентай үңгір және көптеген үңгір белгілері мен түзілімдер тас өндірудің үлкен үңгірді немесе үлкен үңгірдің жоғарғы бөлігін жойғанын көрсетеді. Қазір көрінетін үңгірлер осы үлкен үңгірдің қалдықтары. «Barlangvilág» журналының 1943 жылғы санынан Берталан Кароли мен Альберт Беланың, Буда маңындағы үңгірлерді жүйелі түрде зерттеу шеңберінде, Матяш-хед пен Кечке-хед тас карьерлеріндегі 14 кішкентай қуысты зерттегені белгілі болады.

«Földrajzi Értesítő» журналының 1957 жылғы санында жарық көрген, Леель-Ёшши Шандор жазған зерттеуде матяшхеди үлкен тас карьерінің нуммулитті әктаста түзілген қуыстары аталған. Зерттеудегі, Будай тау жүйесінің үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жоспар-схемада Матяш-хедтің үлкен тас карьерінде орналасқан қуыстардың географиялық орналасуы байқалады. (Бұл қуыстар жоспар-схемада термалды сулы шыққан үңгірлерге жатқызылған.) 1958 жылы шыққан «Budapest természeti képe» кітабында Матяш-хедтің оңтүстікке қараған үлкен тас карьерінің қабырғасында термалды сулы шыққан қуыстар бар екені жазылған. 1961 жылы шыққан, Витез Андраш бен Пап Миклош құрастырған «Budapest» кітабында Матяш-хедтің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан тас карьерде серуеншінің Матяш-хеди-үңгіріне ұқсас, бірақ кішірек қуыстарды көре алатыны айтылады.

«Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» журналының 1963 жылғы санында жарияланған есепте BEAC үңгір зерттеу тобының 1962 жылы Матяш-хедтің шығыс тас карьерін зерттегені айтылған. Тас карьердің жартас қабырғасында бірнеше саңылау көрінеді, олардың екеуін (қазіргі жай-күйіне сәйкес) үңгір деп атауға болады. Оларды зерттеумен әлі ешкім айналыспаған. Геолог Ланг Габор қуыстарды картаға түсірді. Тән шар тәрізді қуыстар қуыстардың термалды сулы шыққанын көрсетеді. Ең үлкені диаметрі шамамен 4 м. Барит-үңгірін ашудан басқа тағы екі жерде зерттеу нәтижесі үміт беретіндей.

«Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» журналының 1964 жылғы санында Будапешттің III ауданында орналасқан, Дунайға қараған Матяш-хед тас карьерінде, 1963 жылы бұрыннан белгілі қуыс қалдықтары табылатыны айтылады. Шар тәрізді қуыстар мен гидротермалды жарықтардан тұратын қуыс жүйесі қатты толтырылған. BEAC туризм бөлімшесінің үңгір зерттеу тобының мүшелері 1962 жылдан бері тас карьердің бірнеше нүктесінде ашу жұмысын жүргізіп келеді. 1963 жылы шамамен 200 сағат жұмыс істеп, бірнеше жерде алға жылжи алды. Олар жағдайдың үміт беретінін, бірақ тек көп еңбекпен нәтижеге жетуге болатынын көрді. Олар 1964 жылы тас карьерде ашу жұмысын жалғастыруды жоспарлады. Олар жердің петрографиялық және минералогиялық зерттеуін, аумақты дәл өлшеу, нивелирлеу және картаға түсіру жұмысын бастады. Олар картаны жасау жұмысын, сөзсіз, көктемде аяқтайды.

1966 жылы шыққан «Budai-hegység útikalauz» кітабында Матяш-хедтің басқа (оңтүстік-шығыс) тас карьерінде де (Матяш-хеди-үңгірінің тас карьерінде емес) кіші үңгір қуыстары бар екені жазылған. Бұл тас карьерде 9 қуыс белгілі болды. «Karszt és Barlang» журналының 1972 жылғы санында 1972 жылдың 24 сәуірінде (Будапешт полиция бас басқармасының сұрауы бойынша), жоғалған адамдарды табу үшін, Үңгір құтқару қызметінің мүшелерінің Матяш-хедтің шығыс тас карьерінің қуыстарын тексергені жарияланды.