Keleti quarry No 5 Cave

Шығыс карьердің №5 үңгірі — Будапештің III ауданында, Дунай–Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Буда ландшафтық қорығында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Буда термалды карстының шығыс бөлігінде, Mátyás-hegy оңтүстік-шығысындағы, пайдаланылмайтын екі деңгейлі карьердің жоғарғы деңгейінде, солтүстік жартас қабырғасының оңтүстік-шығысқа қараған орта бөлігінде, шамамен 20 м биіктікте алыстан көрінетін, бір-біріне жақын орналасқан, ату саңылауына ұқсас үш кіреберісі бар. Кіреберістер жақын маңдағы Шығыс карьердің №3 үңгірі мен №4 үңгірінің үстінде, оң жақта ашылады. Шығыс кіреберістің ені 40 см, биіктігі 1,5 м. Ортаңғы кіреберістің ені 65 см, биіктігі 1,4 м. Батыс кіреберістің ені 55 см, биіктігі 55 см. Кіреберістер табиғи сипатты, бірақ тау-кен жұмыстарының салдарынан ашылған, төртбұрышты және көлденең осьті.

Жоғарғы эоцендік әктастан — Szépvölgyi әктас формациясынан түзілген. Тектоникалық жарықша бойымен тереңнен көтерілген термалды сулардың карст суы деңгейінен төмен еріту әрекетінен пайда болған. Үш шар тәрізді қуыстың қосылуынан құралған. Шар тәрізді қуыстар үңгірдің гидротермалды жолмен түзілгенін көрсетеді. Бір деңгейлі, көлденең үңгірдің тән қималары — дөңгелек және эллипс қималы. Шар тәрізді қуыстардың қабырғасында шамамен бірдей биіктікке дейін гүлді қырыққабат тәрізді, бұршақ тасты қабыршақ байқалады, онда лимонит те кездеседі. Олар бұрынғы су деңгейінің биіктігін көрсетеді. Басқа түзілімдер жоқ.

Ортаңғы кіреберістің сыртқы жағында сырғу айнасы бар. Үңгірде қоршаған жыныстан ашылып шыққан қазба қалдықтар — бриозоалар (мүк тәрізді жәндіктер), Pecten түрлері көрінеді. Көлденең ұзындығы 6 м. Түбі топырақты, шаңды, таптаулы, ішінара жапырақтармен көмкерілген. Үңгірге жету қиын болса да, төбесінде сызаттар, жазулар, күйе іздері бар. Жыныстың өте жарықшақты әрі құлама болуына байланысты үңгірге төменнен өрмелеп шығу ұсынылмайды. Кіреберістерге жоғарыдан түскен жөн, ол үшін бекіту орны алыс болғандықтан кемінде 25–27 м ұзындықтағы арқан қажет. Үңгірді үңгір жүруге арналған негізгі жабдықсыз-ақ оңай аралауға болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 2004 жылы Keleti-kőfejtő 5. sz. barlang деп аталды. Keleti-kőfejtő 5. sz. barlang әдебиетте 5-ös barlang (Acheron 1993), 5-ös sz. barlang (Fehér, Fritz 1996), 5. sz. barlang (Kárpát 1984), 5.sz. barlang (Kárpát 1984), 5. sz. üreg (Kárpát 1983), Keleti kőfejtő 5.sz. barlang (Gazda 2004) және Keleti-kőfejtő 5. sz. barlangja (Leél-Őssy 1995) атауларымен де кездеседі, сондай-ақ Mátyáshegyi 8. sziklaüreg (Bertalan 1976) және Mátyás-hegyi 8. sz. sziklaüreg (Kordos 1984) атаулары да Keleti-kőfejtő 5. sz. barlang атауының нұсқалары болуы мүмкін.

Зерттеу тарихы

Жақын маңда тұратын егде адамдардың айтуынша, тас қазатын карьер жұмыс істеп тұрған кезде оның табан деңгейінде көптеген қуыс болған. Жоғарғы карьер ауласының қабырғасындағы көптеген шағын үңгір мен үңгір белгілері, түзілімдер тас қазу жұмыстары үлкен үңгірді немесе үлкен үңгірдің жоғарғы бөлігін жойып жібергенін көрсетеді. Бүгінде көрінетін үңгірлер осы үлкен үңгірдің қалдықтары. 1943 жылғы Barlangvilág журналынан Bertalan Károly мен Albert Béla Будаға іргелес аймақтағы үңгірлерді жүйелі түрде зерттеу аясында Mátyás-hegy және Kecske-hegy карьерлеріндегі 14 шағын қуысты қарап шыққанын білуге болады.

1957 жылғы Földrajzi Értesítő журналында жарық көрген, Leél-Őssy Sándor жазған зерттеуде нуммулитті әктастан түзілген Mátyás-hegy үлкен карьерінің қуыстары аталған. Зерттеудегі Буда тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жоспар-сызбада Mátyás-hegy үлкен карьеріндегі қуыстардың географиялық орналасуын көруге болады. (Бұл қуыстар сызбада термалды текті үңгірлерге жатқызылған.) 1958 жылы шыққан Budapest természeti képe кітабында Mátyás-hegy оңтүстікке қараған үлкен карьерінің қабырғасында термалды текті қуыстар бар екені айтылады. 1961 жылы жарық көрген, Vitéz András пен Pap Miklós редакциялаған Budapest кітабында Mátyás-hegy оңтүстік-шығыс беткейіндегі карьерде Mátyás-hegyi үңгіріне ұқсас, бірақ шағын қуыстарды серуенші көре алатыны туралы сөз болады.

1963 жылғы Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató бюлетенінде жарияланған есепте BEAC Үңгір зерттеу тобы 1962 жылы Mátyás-hegy шығыс карьерін зерттегені айтылған. Карьер жартасының қабырғасында бірнеше саңылау көрінеді, олардың екеуін (қазіргі жағдайына қарағанда) үңгір деп атауға болады. Оларды зерттеумен әзірге ешкім айналыспаған. Геолог Láng Gábor қуыстарды картаға түсірді. Тән шар тәрізді қуыстар қуыстардың термалды текті екенін көрсетеді. Ең үлкенінің диаметрі шамамен 4 м. Barit-barlang ашылуынан бөлек, тағы екі жерде де зерттеу үміт күттіреді.

1964 жылғы Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató бюлетенінде Будапештің III ауданында орналасқан, Дунайға қараған Mátyás-hegy карьерінде 1963 жылы баяғыдан белгілі қуыс қалдықтары табылғаны туралы айтылады. Шар тәрізді қуыстар мен гидротермалды жарықшақтардан тұратын қуыс жүйесі өте көп толып қалған. BEAC Табиғат серуені секциясының Үңгір зерттеу тобының мүшелері 1962 жылдан бастап карьердің кейбір нүктелерінде барлау жұмыстарын жүргізіп келеді. 1963 жылы шамамен 200 сағат жұмыс істеп, бірнеше жерде алға жылжи алды. Жағдай үміт күттіретінін, бірақ нәтижеге көп еңбекпен ғана жетуге болатынын көрді. 1964 жылы карьерде барлау жұмыстарын жалғастыруды жоспарлады. Жердің петрографиялық және минералогиялық өңдеуін, аумақты дәл өлшеуді, нивелирлеуді және картаға түсіруді бастады. Көктемде картаға түсіру жұмысын міндетті түрде аяқтайды.

1966 жылы шыққан Budai-hegység útikalauz кітабында Mátyás-hegy-тің басқа (оңтүстік-шығыстағы) карьерінде де (Mátyás-hegyi-barlang карьерінде емес) шағын үңгір қуыстары бар делінген. Бұл карьерде 9 қуыс белгілі болды. 1972 жылғы Karszt és Barlang журналында 1972 жылғы 24 сәуірде (Будапешт полиция бас басқармасының өтініші бойынша) жоғалған адамдарды іздеу мақсатында Үңгірдегі құтқару қызметінің мүшелері Mátyás-hegy шығыс карьерінің қуыстарын тексергені хабарланды.